Lessen in scenarioschrijven #3 – Gebruik van symboliek

Lees ook:
Lessen in scenarioschrijven #1 – De basis
Lessen in scenarioschrijven #2 – Inspiratie

The Hero’s Journey begins here…

We vervolgen de serie over scenarioschrijven met symboliek. Esoterische symboliek welteverstaan, dat wil zeggen dat niet iedereen het ziet; je moet er een beetje verstand van hebben. Dat neemt niet weg dat symboliek in ons collectieve onderbewuste zit opgeborgen (Jung), dus wanneer we het aanschouwen doet het toch iets met ons al kunnen we niet direct omschrijven wat.

Symboliek is een omvangrijke studie, dus in één artikel kan ik er weinig over kwijt. Wat ik daarom wil doen is 10 voorbeelden geven van hoe symboliek gebruikt wordt in populaire films. Dat geeft je een idee over hoe je het kunt inzetten. Bronnen waar je vervolgens zelf op zoek kunt gaan naar geschikte symboliek voor je scenario zijn onder meer: het numerologische, kabbalistische, astrologische, magische, mythologische en het occulte. Daarnaast kun je kijken naar tarotkaarten, alchemie, iconografie en het mysticisme.

De 10 voorbeelden uit populaire films (met heel veel dank aan Robert W. Sullivan) zijn:

1. Zoektocht naar kennis
De Griekse oudheid biedt een schat aan symbolische betekenis. ‘Gnosis’ is het Griekse woord voor kennis. Het gnosticisme is een christelijke filosofie met mogelijk wortels in het oude Rome en Perzië. Sophia, wier naam in het Grieks ‘wijsheid’ betekent (Philo-Sophia = letterlijk: vriend van wijsheid), is een van de centrale figuren in het gnosticisme dat de nadruk legt op individuele kennis en wijsheid als weg naar de verlossing en vereniging met God. Incarnaties van het vrouwelijke archetype Sophia in literatuur en film zijn o.a. Alice in ‘Alice in Wonderland’ en Dorothy in ‘The Wizard of Oz’. Alice en Dorothy bereiken Gnosis door een occulte en mystieke ervaring door te maken. Ze worden beide naar een magische wereld getransporteerd middels een ‘ladder’ (Jacob’s Ladder, ladder van Minerva), namelijk een tornado (Dorothy) en een konijnenhol (Alice) respectievelijk. De ervaringen die ze vervolgens ondergaan hebben hun grondslag in Gnostische wijsheid, verlichting, het mystieke, het occulte en het dualistische.

2. Dualisme
Het dualisme is de leer dat het heelal beheerst wordt door twee tegenovergestelde principes, het ene goedaardig en het andere kwaadaardig. Dit is als thema volop aanwezig in o.a. science fiction in fantasy films, zoals ‘The Lord of the Rings’ en ‘Star Wars’. In laatstgenoemde neemt het duistere, mechanische keizerrijk het op tegen de lumineuze, organische rebellen.

In ‘The Lord of the Rings’, met name in deel twee ‘The Two Towers’, staat ook de strijd tussen industrie en natuur centraal. Saruman’s orcs vernietigen grote delen van het woud van Fangorn om een gigantische oorlogsindustrie op te bouwen in Isengard. Dit symboliseert de inval op de natuur door de Industriële Revolutie in de 19de eeuw. Het personage Treebeard, een lopende en pratende boom, verwoordt het als volgt; “There’s always smoke rising from Isengard these days. There was a time when Saruman would walk in my woods, but now he has a mind of metal, and wheels. He no longer cares for growing things.”

Een ander aspect van dualisme dat in ‘The Two Towers’ aan bod komt is dat tussen geest en materie. Centraal in de film staat het het verbond tussen de twee torens van Sauron en Saruman: Barad-dûr en Orthanc. Het oog van Sauron staat voor spirituele kwaadaardigheid terwijl Saruman het stoffelijke kwaad personifieert. Saruman vertegenwoordigt de fysieke tirannie die de natuur overspoeld en Sauron is een soort bovenzinnelijk kanker dat overleeft zolang de ene ring blijft bestaan in Midden-Aarde.

3. De zonneheld
Ian Fleming, schrijver van de James Bond boeken, werkte voor zijn carrière als schrijver in de Britse Naval Intelligence samen met de occultist Aleister Crowley. Deze vriendschap heeft grote invloed gehad op de James Bond boeken. Bond is de zonneheld (‘Solar Hero’) die het opneemt tegen een superschurk met een duister doel; vaak streven deze schurken een nieuwe wereldorde na met zichzelf aan het hoofd. Ook de Bond-films en boeken staan bol van het dualisme: licht en duisternis, goed en kwaad, verdorvenheid en onschuld…. Bond is het heroïsche archetype die het opneemt tegen het vileine archetype die vaak een toepasselijke naam draagt, zoals Dr. No (negatief geladen tegenover Bond’s positieve held)


De zonnehelden in films (James Bond, Neo, Luke Skywalker) krijgen tegenwicht van de maan die gepersonifieerd wordt door een vrouwelijke held. Princes Leia (Carrie Fisher) draagt in ‘Star Wars’ witte jurken om de nachtelijke glans van de maan te personificeren.

4. Eenheid met vrouwen
Waarom maakt James Bond zoveel vrouwen het hof? Ook hierin schuilt symboliek van dualistische aard (man-vrouw). Ik laat expert Robert W. Sullivan aan het woord: “If the godhead joins the male and female in the ultimate unity, than to be like God-man must unite the masculine and the feminine elements of his nature. In Jungian terms he must unite himself to his ANIMA, the feminine part of a man’s personality. In terms of sexual symbolism, he must penetrate and ‘know’ his own virgin feminine component to enter the temple where the godhead is concealed. In other words, Bond must unite with the sacred feminine or ‘the Bond Girl’ to achieve a form of Gnostic alchemical ascent allowing him to defeat the Demiurge-like villain.”

Simpel gezegd, Bond moet seks hebben met de Bond-girl om de bad guy te verslaan. De namen van de Bond-girls stralen altijd seksualiteit en energie uit: Pussy Galore (vagina in overvloed) en Domino Vitali (vitale dame). Deze heilige eenheid gaat altijd goed, op één keer na. In ‘On Your Majesty’s Secret Service’ trouwt Bond met Teresa ‘Tracy’ Draco, dochter van Marc-Ange Draco, leider van een machtig Corsicaans misdaadsyndicaat. Oftewel, Bond’s vrouw is zelf afkomstig van de donkere zijde (Draco betekent dan ook ‘Draak’ in Grieks/Latijn). De alchemie tussen licht en duisternis is niet mogelijk en direct na de bruiloft – nog voordat zij het huwelijk geconsumeerd hebben – wordt Tracy doodgeschoten door Bond’s aartsvijand Blofeld. De draak wordt gedood door een andere draak.


Het gedoemde huwelijk tussen Bond en Tracy Draco laat zien hoe het onderbewuste symboliek oppikt. De relatie tussen Bond en zijn nieuwe schoonfamilie voelde al vanaf het begin ongemakkelijk.

5. Locaties als symbool
Het Overlook Hotel in Stanley Kubrick’s horrorfilm ‘The Shining’ staat symbool voor de donkere kant van de Verenigde Staten. Het hotel is gebouwd op een oude Indiase begraafplaats, net als het land Amerika gebouwd is op Indianenland. Daarmee hebben de kolonisten letterlijk de natie van de Indianen begraven. Oude presidenten zijn te gast geweest in het geïsoleerde Overlook Hotel. En de kleuren rood, wit en blauw – emblemen van de Amerikaanse vlag en patriottisme – zijn volop aanwezig in de film.

6. Faustiaans pact
Een Faustiaans pact is een deal waarbij een ambitieuze persoon zijn morele integriteit inruilt voor macht en succes. In ‘Star Wars: Revenge of the Sith’ personifieert Anakin Skywalker Dr. Faust en kanselier Palpatine de duivel zelf. Anakin’s motivatie is mystieke Sith wijsheid te vergaren die hem zal helpen zijn vrouw Padmé van een zekere dood te redden (hij ziet haar dood – zijn grootste angst – voor zich in zijn dromen). De Faust legende is de basis van vele artistieke, literaire, muzikale en filmische werken door de eeuwen heen.

Chancellor Palpatine: Did you ever hear the tragedy of Darth Plagueis the Wise?
Anakin Skywalker: No.
Chancellor Palpatine: Darth Plagueis was a Dark Lord of the Sith who lived many years ago. He was so powerful and so wise that he could use the Force to influence the midichlorians to create life… He had such a knowledge of the dark side that he could even keep the ones he cared about from dying.
Anakin Skywalker: He could do that? He could actually save people from death?
Chancellor Palpatine: The dark side of the Force is a pathway to many abilities some consider to be unnatural.
Anakin Skywalker: What happened to him?
Chancellor Palpatine: He became so powerful… the only thing he was afraid of was losing his power, which eventually, of course, he did. Unfortunately, he taught his apprentice everything he knew, and then one night, his apprentice killed him in his sleep. It’s ironic that he could save others from death, but not himself.
Anakin Skywalker: Is it possible to learn this power?
Chancellor Palpatine: Not from a Jedi.

7. Het Jezusfiguur
Vaak is de held in fantasiefilms een Messias-achtig figuur zoals Jezus Christus. Denk bijvoorbeeld aan Neo in ‘The Matrix’ of Anakin Skywalker in ‘Star Wars’. Kijk naar het levensverhaal van Anakin Skywalker: een profetie voorspelde zijn komst, hij beschikte over speciale krachten en zijn moeder verwekte hem zonder vader (“there was no father. I can’t explain what happened”). Zijn moeder Shmi Skywalker werd in ‘The Phantom Menace’ dan ook gespeeld door Pernilla August die hetzelfde jaar (1999) verscheen in de tv-film ‘Mary, Mother of Jesus’ in de rol van Mary. De planeet Tatooine waar Anakin ontdekt wordt lijkt veel op Palestina.

Aan het einde van de eerste Star Wars trilogy offert Anakin Skywalker (dan al lange tijd getransformeerd in Darth Vader) zich op om het universum te redden van de kwade Sith. Hij verlost zichzelf dan als het ware van zijn zonden als Darth Vader en daarvoor Anakin (lust, jaloezie en woede). Nu was Jezus zelf zonder zonden volgens de meeste versies van de Bijbel, maar in het veel realistischer verhaal ‘The Last Temptation of Christ’ is dat wel anders.


Neo (Keanu Reeves) is in ‘The Matrix ’een echt Jezusfiguur

8. Symbool voor oneindig
Op 26 oktober 1985 wordt Einstein, de hond van uitvinder Doc Brown, de eerste tijdreiziger in de geschiedenis. Hij doorbreekt het ruimtetijd continuüm wanneer de tijdmachine die Brown gebouwd heeft 88 mijl per uur bereikt. De naam Einstein is toepasselijk aangezien het Albert Einstein’s speciale relativiteitstheorie is die de manipulatie van ruimtetijd mogelijk maakt. Het nummer acht, wanneer op zijn kant gezet, is het symbool voor opsluiting in de tijd, vandaar de 88 mijl per uur die nodig zijn om de ‘Flux Capacitor’ in de tijdmachine te activeren. De ‘Back to the Future’ serie is geïnjecteerd met Egyptische legenden. Die worden uitgebreid besproken in het boek ‘Cinema Symbolism’.

9. Ego, Schaduw, Zelf
Carl Jung was degene die het begrip ‘schaduw’ in de psychologie introduceerde. Hij gaf daaraan een geheel eigen betekenis: het verborgen ware zelf. Dat ware zelf kleeft aan je zoals je schaduw in de stralen van de zon. Als je in het zonlicht staat kun je hoog of laag springen, tegen je schaduw schoppen en wat al niet, maar je raakt die schaduw niet kwijt. Dat geldt precies zo voor je ware zelf. Want je ware zelf, dat ben je, en dat blijft bij je, hoe verborgen ook en hoe je ook je best doet het te verstoppen.

In Alfred Hitchcock’s ‘Psycho’ (1960) verkleedt Norman Bates zich als zijn moeder, imiteert hij haar stem, en vermoordt hij jonge vrouwen die ‘moeder’ boos maken met hun flirterige gedrag. Norman is een echte split personality die zowel moeder als zoon is, schaduw en bewust ego. Hitchcock gebruikt de symbolische schaduw persoonlijkheid ook voor het personage Marion Crane (Janet Leigh) in de film. Dit wordt uitgedrukt in de lingerie die ze draagt. Voordat ze geld gestolen heeft, zien we haar in wit ondergoed dat haar onschuld en bewuste ego uitdrukt. Na de diefstal die ze pleegt draagt ze zwarte lingerie dat de schaduwzijde van haar persoonlijkheid symboliseert en haar nieuwe betrokkenheid bij slechte zaken. Net als Bates heeft de persoonlijkheid van Marion Crane twee contrasterende zijden. Bates straft haar door haar, verkleed als zijn moeder, dood te steken in de douche.

10. Wrede moeders
In ‘Alien’ (1979) komt de vrouwelijke held Ripley erachter dat het enige doel van de ruimtemissie waar ze aan deelneemt is om een levend exemplaar van een Xenomorph – een kwaadaardige alien – naar de aarde te brengen. Dat de bemanning daarbij omkomt maakt de opdrachtgever niet uit. De naam van de boordcomputer die de missie coördineert is MOTHER. Het enige andere bemanningslid dat de plannen van MOTHER kent is het kunstmatige wezen Ash, dat de computer compleet volgzaam dient net als Norman Bates zijn moeder dient in ‘Psycho’.

Het idee van een wraakzuchtige en wrede moederfiguur komt uit de mythologie in de vorm van de verdorven godin Nemesis. Andere bekende voorbeelden zijn:
– Joan Crawford (Faye Dunaway) in ‘Mommie Dearest’ (1981)
– Margaret White (Piper Laurie) in ‘Carrie’ (1976)
– Livia Soprano (Nancy Marchand) in ‘The Sopranos’ (1999-2007)
– Mary (Mo’Nique) in ‘Precious’ (2009)
– Ma Jarrett (Margaret Wycherly) in ‘White Heat’ (1949)
– Janine ‘Smurf’ Cody (Jacki Weaver) in ‘Animal Kingdom’ (2010)
– En ook al is ze dood in de film, Norma Bates in ‘Psycho’ (1960)


De ‘Queen Mother’ in ‘Aliens’: de wrede moeder in ware monsterlijke vorm…

In het volgende en laatste deel van de serie – ‘de mindset’ – bespreken we wat er komt kijken bij het mentale proces van scenarioschrijven.

Advertenties

Mijn 10 favoriete comics & graphic novels

10. The Punisher

Over the Punisher – oftewel Frank Castle, de ex politieman die maffiosi afslacht als wraak voor de dood van zijn familie – zijn vele boeken gemaakt, maar de uitgave van MAX-comics (onderdeel van Marvel) uit 2004 van schrijver Garth Ennis is een hoogtepunt. Het eerste deel gaat over Castle’s bloederige tijd in Vietnam, en in de delen daarna neemt hij het als vanouds op tegen de maffia en later de IRA. Een heftige, woeste en extreem gewelddadige comic.

09. Star Wars

De personages, werelden, voertuigen en ruimteschepen van Star Wars lenen zich perfect voor het stripmedium. Nu zijn er ontelbaar veel (strip)boeken verschenen van het Star Wars Expended Universe, maar de stripversies van de heilige trilogie van Marvel zijn de enige die er voor mij echt toe doen. Perfectere verhalen zul je nergens anders aantreffen en de tekenkunst van deze boeken is werkelijk onovertroffen. Bovendien voegen de dialogen en vertelteksten nog wat details toe die niet in de films zitten. Droom dus lekker weg met Luke Skywalker, Yoda en Darth Vader in de beste trilogie ooit gecreëerd, niet alleen in science fiction, maar in alle genres.

08. Criminal

Criminal’ (2006) is een veel geprezen misdaadserie van Ed Brubaker en Sean Phillips; er zijn inmiddels zeven boeken van uitgebracht. Het zijn losse verhalen, maar vele plaatsen en karakters uit de misdaadwereld komen vaker langs. De verhalen zijn vlijmscherp en de kunst is uniek; het laat zich nergens mee vergelijken. ‘Criminal’ leent zich perfect voor een verfilming, maar of die ooit komt of niet; de boeken zijn zeer zeer zeer goed te pruimen.

07. Transmetropolitan

De toekomstige aarde in sci-fi strip ‘Transmetropolitan’ is een sociale beestenbende vol met freaky hightech shit, zoals mensen omgevormd tot alien-ras, bevroren hoofden tot leven gewekt met nanotechnologie en gedownloade geesten in onsterfelijke wolkachtige verschijningen. In deze wereld zoekt Gonzo-journalist Spider Jerusalem (gebaseerd op Hunter S. Thompson, maar een onvergetelijk karakter op zichzelf) naar rechtvaardigheid. Wanneer pure waanzin aanvoelt als een accuraat beeld van de 23ste eeuw weet je dat de schrijvers/tekenaars iets wezenlijks te pakken hebben. Van deze cult-klassieker verschenen tien hardcover uitgaven ieder bestaande uit zes (meestal op zichzelf staande) verhalen.

06. Watchmen

Alan Moore’s extreem ambitieuze en complexe graphic novel zet de wereld van superhelden compleet op zijn kop. De helden in dit verhaal, dat zich afspeelt ten tijden van de Koude Oorlog, zijn alles behalve feilloos. In 2009 werd ‘Watchmen’ uitstekend verfilmd door Zack Snyder (‘300’), maar de prachtige blauwe huid van de goddelijke Dr. Manhattan ziet er toch het beste uit op de geprinte pagina. Een must-read.

05. Maus

Het waargebeurde levensverhaal van holocaust overlever Vladek Spiegelman – vader van de schrijver/tekenaar van ‘Maus’ – weet diep te ontroeren. De vorm is daarnaast de origineelste ooit. Alle personages zijn dieren: de Joden zijn muizen en de Duitsers zijn katten. De Amerikanen zijn honden en de Polen, dat zijn varkens. Maar ondanks hun dierlijke verschijningsvorm zijn ze allemaal zeer… menselijk. En dat is soms fijn en soms uiterst verontrustend. De wrede onmenselijke horror gebeurtenissen in onder meer Auschwitz komen namelijk ook uitgebreid aan bod en in beeld. Wie zou denken dat een strip in deze vorm zich zo goed zou lenen voor een Holocaust overlevingsverhaal?

04. Batman: The Killing Joke

De ultieme comic book villain krijgt zijn eigen meesterlijke en iconische graphic novel van DC Comics. In het losstaande verhaal uit 1988, geschreven door Alan Moore en geïllustreerd door Brian Bolland, probeert de clown prins van de misdaad te bewijzen dat onder bepaalde omstandigheden iedereen waanzinnig wordt, zelfs zijn aartsvijanden aan de andere kant van de wet: Batman en commissaris Gordon. In zijn meedogenloze plan ontziet hij niets en niemand en dat leidt tot taferelen van ongekende gruwelijkheid en waanzin. Moore en Bolland creëerde met ‘The Killing Joke’ een klassieker, een absoluut meesterwerk in de stripkunst.



03. Sin City

Frank Miller’s sublieme noir verhalen zijn zowel qua inhoud als stijl briljant neergezet. De innerlijke worstelingen van ruige karakters in een wereld bevolkt door moordenaars en prostituees zijn perfect gevat in de (innerlijke) monologen. Verwacht geen genade in deze duistere verhalen over de gevaarlijke fictieve stad ‘Basin City’. In totaal verschenen er zeven delen in de serie (zes verhalen en één boek met gebundelde short stories). De eerste ‘The Hard Goodbye’ met Marv als hoofdpersonage (in de verfilming gespeeld door Mickey Rourke) is nog altijd de beste.

02. Lone Wolf & Cub

Deze Japanse manga klassieker – waarin een samoerai huurmoordenaar door het land trekt met zijn zoontje – werd succesvol verfilmd, maar de 28-delige stripserie is een kunstwerk dat in de geniaal geïllustreerde zwart-wit pagina’s het beste tot zijn recht komt. Schrijver Kazuo Koike en illustrator Goseki Kojima brengen niet alleen de gewelddadige actie op unieke wijze in beeld, maar weten ook diep te ontroeren met de onbreekbare band tussen vader en zoon. De combinatie van bloederige Japanse geschiedenis, Oosterse filosofie, kinetische actie en de tragedie van de verhalen maken dit tot een waar stripmeesterwerk.

01. Storm

‘Storm’ is dé strip waar ik mee opgroeide. De avonturen van de iconische helden Storm, Roodhaar en Nomad heb ik eindeloos herlezen en ze blijven fenomenaal. Gek genoeg is Storm alleen bekend in Nederland en het Verenigd Koninkrijk; de kwaliteit is makkelijk hoog genoeg om internationaal door te breken. Sterker nog, het is briljant. De Britse tekenaar Don Lawrence wist de intelligente science fiction verhalen van de verschillende schrijvers als schilderijen op de pagina’s te toveren. Met ‘De Armageddon Reiziger’ (2001) sloot hij de serie af (dit was deel 22 in de serie). Na zijn overlijden is de draad weer opgepikt, maar voor mij blijven zijn Storms de enige echte. Ware klassiekers die de stripkunst op het niveau van de beste literatuur weten te brengen.

The Emperor was a Chimp

As every Star Wars fan knows, creator George Lucas, has made quite a lot of changes to his beloved film series (“if it aint broke, Lucas can still fix it”). Some of these are absolutely hated like Hayden Christensen appearing at the end of ‘Return of the Jedi’ or that god awful musical number also in Jedi, but a few changes were deemed justified by the fans.

Check out this list: 10 Star Wars Changes That Were Completely Justified

One of the altered scenes has helped to restore continuity to the original trilogy. I am speaking about the scene in ‘The Empire Strikes Back’ in which Darth Vader talks to a hologram of the Emperor. This is the first time the Emperor appears in the series, but in the original version, the character was not played by Ian McDiarmid who does portray him in ‘Return of the Jedi’ and the prequel trilogy.

The original version of the scene had the emperor played by a hooded old woman with superimposed chimpanzee eyes. That’s right, he was played by a chimp basically. Check out the original scene:

For the 2004 DVD release, the scene with Darth Vader and the emperor was altered with Ian McDiarmid now playing the emperor, as he does in the rest of the series. I kind of liked the voice done by Clive Revill in the original, but his looks were a little odd to say the least. Good to have the amazing McDiarmid in this scene; definitely a justified change.

There is also some new dialogue in the updated scene:

Darth Vader: What is thy bidding my master?
Emperor: There is a great disturbance in the force.
Darth Vader: I have felt it.
Emperor: We have a new enemy. The young rebel who destroyed the death star. I have no doubt this boy is the offspring of Anakin Skywalker.
Darth Vader: How is that possible?
Emperor: Search your feelings Lord Vader, you will know it to be true. He could destroy us.
Darth Vader: He’s just a boy. Obi-wan can no longer help him.
Emperor: The force is strong with him. The son of Skywalker must not become a Jedi.
Darth Vader: If he could be turned he would become a powerful ally.
Emperor: Yes. Yes. He would be a great asset. Can it be done?
Darth Vader: He will join us or die, my master.

Without ruining the surprise that Vader is Luke’s father, they still mention the relationship between Anakin and Luke. It would be strange if they didn’t.

In short, nice job mr. Lucas. A compliment is in order for this one.

Vader (Star Wars Episode IV S)

vader-1

As opposed to ‘Rogue One’ there is an openingscrawl here.

‘Star Wars: Rogue One’ – now in cinema’s is a prequel to ‘Star Wars Episode IV – A New Hope’. It isn’t the first live action movie that is not part of the official series (another live action spin-off is ‘The Star Wars Holiday Special’ (1978) – a film the producers rather forget about completely). It is however the first decent movie outside the episodic structure: a real cinematic ‘Star Wars’ experience. Outside of cinema however, there are millions of spin-offs in the form of comics, cartoons and novels. The quality varies.

A recent example is the Marvel comic: ‘Darth Vader: Vader’ (2015). If ‘Rogue One’ is episode 3,5 (or rather 3,9 since it ends where ‘A New Hope’ begins) than ‘Vader’ (couldn’t they think of a better title?) is episode 4,5 (or IV S in Roman numbers). It looks at events from the perspective of the Dark Side, which is off course a cool place to reside.

After the surprise victory of the rebels and the destruction of the Death Star, the emperor has been searching for a replacement for Vader. But since there are no Jedi’s anymore (yes Luke, but the emperor doesn’t know this yet), he has turned to robotic technology. It is up to Vader to prove he is still a worthy servant to his master. The way of the Sith is one of strength after all. A great visual style and dialogues worthy of Vader make this a decent comic for the fans. I think they’re pushing this spin-off business way too far, but then again: when you get the chance to see the greatest super villain duo of all time in action again, who’s complaining?

vader-2