Botje, botje in de zee,
hier is mannetje Timpetee.
Mijn liefste vrouw Elsebil,
wil iets hebben wat ik niet wil.

Bovenstaand rijmpje komt uit het sprookje ‘De visser en zijn vrouw’. In dit verhaal woont een visser met zijn vrouw in een omgekeerde bloempot. De visser vond dat niet erg, maar zijn vrouw was ontevreden. Op een dag ving hij een vis – een botje – die hem vroeg hem terug te gooien in ruil voor een wens.

De man vertelt het aan zijn vrouw en ze draagt hem op om een huis te vragen. Dat doet hij met bovenstaande rijmpje, daarbij implicerend dat de vrouw hem tot iets dwingt omdat ze hebberig is. Het botje vervult de wens, maar na een paar weken wil de vrouw een groter huis, en de visser wordt weer op pad gestuurd.

Zo gaat het door en Timpetee vraagt het botje om dienstmeisjes, een kok, een tuinman. Vervolgens begon zijn vrouw weer te zeuren (zo staat het er echt), en wenst hij namens haar dat ze koningin wil worden en in een paleis wil wonen. Daarna wil ze keizerin worden – en uiteindelijk wil ze god worden. Maar na die wens woont ze weer in een bloempot.

Bovenstaand verhaal is er slechts een van vele waarin de man-vrouw verhoudingen zo geschetst worden. Door de eeuwen heen zijn vrouwen in verhalen, mythes en media vaak afgebeeld als verleidsters, manipulatrices of breukmakers.

Het bekendste voorbeeld is Adam en Eva. God verbiedt hen van de appelboom te eten. Adam houdt zich eraan, maar Eva kan de verleiding niet weerstaan – en haalt hem over om hetzelfde te doen. Zo wordt de vrouw de zondaar, de man het slachtoffer.

Ook in Shakespeares Macbeth is het de vrouw die de man overhaalt tot moord. Macbeth is ambitieus, maar zijn vrouw zet hem aan tot actie. Zij draagt de schuld, hij is slechts een willoos instrument.

Deze verhalen zijn diepgeworteld en beïnvloeden hoe we vrouwen nog steeds waarnemen. Een duidelijk voorbeeld is de Beatles. Yoko Ono krijgt de schuld van het uiteenvallen van de band, maar er speelde van alles dat uiteindelijk tot het einde van de groep heeft geleid. Natuurlijk heeft Yoko invloed gehad, maar John Lennon is uiteindelijk zelf degene geweest die uit de band is gestapt – ook wellicht omdat hij door zijn ouders verlaten was, verbondenheid vond bij de Beatles en dat toen later vond bij Yoko waardoor hij de groep kon loslaten. En vergeet niet, Linda McCartney werd ook gehaat. Haar aanwezigheid als vrouw maakte haar, net als Yoko, een gemakkelijk doelwit voor de frustraties van fans.

Ik heb zelf iets soortgelijks meegemaakt. Toen ik los wilde van mijn oude vriendengroep rond 2008/2009 omdat we voor mijn gevoel uit elkaar waren gegroeid kreeg Loesje er de schuld van dat ze mij ervan overtuigd had dit te doen. Ik geef toe dat mijn communicatie over waarom ik uit de groep wilde niet best was, maar zij kreeg direct alle schuld en onterechte verwijten over zich heen. In plaats van dat mijn oude vrienden inzagen dat relaties complex zijn en beinvloedt worden door talloze factoren werd de vrouw direct als enige schuldige aangewezen en werd ik gezien als het willoze, gemanipuleerde slachtoffer.

Sociaal onderzoek naar schuldtoewijzing bevestigt dat dit echt zo werkt. Studies (zoals die van Psychology of Women Quarterly) tonen aan dat vrouwen vaker de schuld krijgen voor relationele problemen, zelfs als mannen evenveel ‘schuld’ hebben. Dit geldt zowel in persoonlijke relaties als in professionele conflicten.

Onderzoekers hebben ook het ‘Yoko Ono-effect’ gedocumenteerd: vrouwen die zich mengen in mannelijk gedomineerde groepen (zoals bands, sportteams of bedrijven) worden systematisch negatiever beoordeeld dan mannen in dezelfde positie.

Een oorzaak is dat vrouwen traditioneel worden geassocieerd met emoties, relaties en sociale dynamiek, terwijl mannen vaak gezien worden als rationeel, onafhankelijk en stabiel. Als er iets misgaat in een relatie of groep (zoals een vriendschapsband die verslapt of een band die uit elkaar valt), wordt de vrouw sneller gezien als de ‘verstoorder’ – alsof zij de bestaande orde doorbreekt. Mannen worden daarentegen vaker gezien als slachtoffer of als neutrale partij.

In heteroseksuele relaties wordt van vrouwen vaak verwacht dat zij sociale contacten en relaties ‘beheren’. Als een man zijn vrienden minder ziet, wordt aangenomen dat zijn vriendin hem ‘beperkt’ – alsof zij actief zijn sociale leven controleert. Mannen daarentegen worden zelden verantwoordelijk gehouden voor het onderhouden of verwaarlozen van vriendschappen.

Conclusie
De neiging om vrouwen de schuld te geven is diepgeworteld in cultuur, psychologie en sociale structuren. Het is geen toeval, maar het resultaat van langdurige patronen waarin vrouwen worden gezien als verantwoordelijk voor sociale harmonie – en dus ook als schuldig als die harmonie verstoord wordt.

Bronnen voor verdere verdieping:
‘The Psychology of Blame’ (Psychology Today)
‘Why Women Are Blamed More Than Men’ (Harvard Business Review)
‘The Yoko Ono Effect: Gendered Blame in Male-Dominated Groups’ (Journal of Experimental Social Psychology)
‘Gender Stereotypes and Relationship Conflict’ (Psychology of Women Quarterly)