We zijn allemaal morele mislukkingen

Stel, je bent lopend op weg naar een belangrijke afspraak, waarvoor je netjes gekleed bent. De schoenen die je draagt zijn net nieuw en hebben 200 euro gekost. Dan zie je een kind van twee jaar in de sloot vallen. Het kind kan duidelijk niet zwemmen en je ziet geen andere volwassenen in de buurt die kunnen helpen. Wat doe je? Let wel, het is een echte baggersloot.

Uiteraard duik je er achter aan en red je het leven van het kind. Dat je kleren en schoenen daarbij vies worden en misschien wel geruïneerd zijn neem je voor lief. Je laat een kind toch niet verdrinken? Natuurlijk niet.

Maar toch laat je kinderen in Afrika wel van de honger omkomen. Of doodgaan aan ziektes die met medicijnen genezen of voorkomen kunnen worden. Je kunt deze kinderen misschien niet zien, maar je weet dat ze er wel zijn. Je kunt ze lang niet allemaal redden, maar als je een deel van het geld dat je nu aan overbodige luxe uitgeeft – zoals te dure kleren, spullen die je niet nodig hebt en te luxe vakanties – aan een goed doel zou geven zou je vele kinderen het leven redden.

En je kunt niet de schuld geven aan de bedenkelijke kwaliteit van goede doelen en geen schenking doen omdat ‘dan veel geld aan de strijkstok blijft hangen’. Met een klein onderzoek kun je makkelijk vaststellen aan welk goed doel je je overtollige geld het beste kunt geven, wat deze stichting uitgeeft aan bedrijfsvoering en hoeveel van je geld uiteindelijk bij zieke en hongerige kinderen belandt. En bij de meeste goede doelen is dat een substantieel deel van je donatie. Waarom doe je het dan niet? Volgens de Australische filosoof Peter Singer zou je dat wel moeten doen.

Maar de meeste van ons kiezen voor luxe die we eigenlijk niet nodig hebben. Singer vindt het moreel onverdedigbaar dat sommige mensen in overvloed leven terwijl anderen doodgaan van de honger. Zelf doneert hij 33 procent van zijn salaris aan kosteneffectieve goede doelen. Hij is een aanhanger van het consequentialisme, of de gevolgenethiek, een stroming die mij erg aanspreekt. Het gaat erom dat je keuzes maakt die een maximaal positief resultaat opleveren voor zoveel mogelijk wezens.

Klopt, er staat ‘wezens’ en niet mensen. Dat is een andere opvatting van Singer die me erg bevalt. Alle wezens op aarde verdienen een gelijke behandeling. Wanneer je onderscheid maakt op grond van diersoort ben je volgens Singer een ‘speciest’.

Ja, dit is een confronterende blog ik weet het. Je wordt niet alleen voor morele mislukkeling uitgemaakt, maar ook nog eens voor speciest. Maar dat is wel hoe het is, tenzij je strikt vegetarisch leeft en al het geld dat je zou kunnen spenderen aan overmatige luxe weggeeft aan goede doelen.

Ik heb zelf afgelopen week een en ander van Singer gelezen, en ben nu hard aan het nadenken over hoe ik mijn leven moet veranderen om niet langer te kwalificeren als morele mislukkeling. Is Singer een moralist? Misschien wel, maar het is in ons eigen belang om heel goed na te denken over de keuzes die we maken. En ik voel me niet helemaal goed over de mijne. Er is veel ruimte voor verbetering en dat geldt denk ik voor bijna iedereen in onze maatschappij.

Neergang van het Westen (2)

Lees hier deel 1 van Neergang van het Westen

Door Jeppe Kleyngeld

Civilization: Is the West History?
Neergang van het Westen
Documentaire, 2011
Regie: Adrian Pennick
Script/presentator: Niall Ferguson
Lengte: 283 minuten

Waarom heeft het Westen de wereld gedomineerd de afgelopen 500 jaar? Waarom is het Westen zo succesvol geweest in de export van haar cultuur, politiek en religie? En ook niet onbelangrijk, is het einde van de dominantie van de Westerse wereld nabij? Deze vragen staan centraal in Niall Ferguson’s Civilization: Is the West History? Er worden zes factoren besproken die het verschil hebben gemaakt. In deel 1 bespraken we de eerste drie. Hieronder volgen deel 4, 5 en 6 en de conclusie: is de dominantie van het Westen ten einde?

Deel 4 – Medicijnen

Deze aflevering draait om de uitvinding die de potentie heeft om de levensverwachting van mensen te verdubbelen: moderne medicijnen. Wat weinig mensen weten is dat de ontwikkeling van nieuwe medicijnen een grote vlucht heeft genomen met de kolonisatie van het Donkere Continent: Afrika. Immers, nieuwe landen koloniseren betekende nieuwe ziekten overwinnen. Het bestrijden van ziekten was noodzakelijk wilde Europa Afrika koloniseren, want in de 18de eeuw kwam nog 50 procent van de kolonisten om het leven.

Afrika werd een levend laboratorium voor de ontwikkeling van medicijnen. De verspreiding hiervan over het continent is misschien wel de enige positieve bijdrage van de wrede, uitbuitende Westerse kolonisten. Helaas was deze nieuwe fase in de medische wetenschap, ook het begin van de raciale genetica; het idee dat het ene ras superieur is boven het andere. Waar dit toe geleid heeft is bekend: genocide. Zowel in Afrika zelf als later in de Tweede Wereldoorlog. Na afloop van de Tweede Wereldoorlog leek Westerse beschaving – zoals Gandhi ooit zei – een contradictie in termen.

Deel 5 – Consumisme

Na een eeuw van oorlog en slachtingen in Europa – eindigend in 1945 – werd het tijd om geweren in te ruilen voor boodschappentassen. De eeuw van het consumisme is aangebroken. De consumptiemaatschappij heeft de zelfdestructie van het Westen weten te voorkomen, even los van de milieuschade die het met zich mee heeft gebracht. Westerse kleding heeft zich over de wereld verspreidt, maar wat is het aan Westerse kleding dat andere culturen zo aanspreekt? Ferguson stelt dat kleding – en populaire cultuur zoals muziek en films – symbool staan voor vrijheid en democratie.

In het begin van de 20ste eeuw was Groot Brittannië de plek waar de wereld naar keek voor mode, maar de Verenigde Staten zou dit snel overnemen. De jeans, feitelijk een overall voor cowboys, werd het populairste kledingstuk ter wereld. Waarom? Film en advertenties. Voor een klein bedrag kon je er net zo uitzien als filmheld James Dean in de bioscoophit Giant. Wie wilde dat nou niet? Iedereen, zelfs de hardwerkende proletariërs uit de communistische Sovjet Unie. Maar het werd beschouwd als misdaad om naar artikelen te verlangen gemaakt van denim (spijkerstof). Maar jongeren die jeans en Rock & Roll wilden bleken in staat een revolutie te ontketenen. De autoriteiten waren bang voor de consumptiemaatschappij omdat deze een grote bedreiging vormde voor het communistische systeem van de Sovjets. Een terechte angst, zo zou blijken. De jeans werd het ultieme wapen van de Koude Oorlog.

Neergang van het Westen (2)

Nadat de inwoners van Duitsland en Rusland bekeerd waren tot de Westerse stijl van kleden, was de tijd aangebroken om ook Azië over te nemen. In China droeg het volk allemaal dezelfde pyjama, een product van het gecentraliseerde communistische beleid. Twee decennia later maken Chinezen masaal Westerse kleding die ze vervolgens zelf aanschaffen. Wat het Westen nog levert zijn de merknamen. Mao-pyjama’s tref je niet meer aan in het hedendaagse China. Het kost blijkbaar slechts een paar decennia om de wijze waarop een volk zich kleed volledig om te vormen.

Deel 6 – Werk

Het protestantse werkethiek was cruciaal voor het Westen om de voorsprong te behalen, beargumenteert Ferguson in dit laatste deel van de serie. De Duitse econoom en geschiedkundige Max Weber ontdekte in een rondtocht in de Verenigde Staten in de 18de eeuw dat er een verband leek te zijn tussen de economische groei van een regio en de hoeveelheid kerken. Voor het Protestantse geloof was hard werken een soort uiting van de toegewijde gelovige. Het was voor de protestanten niet werken om te leven, maar leven om te werken. Dit zogenoemde werkethiek was de sleutel naar de geest van het kapitalisme.

De vraag is wat er gebeurt als het Westen die factor verliest terwijl andere beschavingen hem juist gevonden hebben? Als mensen in het Westen hun religie verliezen, verliezen ze dan ook het werkethiek dat daarmee verbonden is? Niet dat dit in Amerika gebeurt: Jezus is daar groter dan 50 jaar geleden. In Europa neemt de macht van het christendom echter in rap tempo af. Slechts twee procent van de Britse bevolking bezoekt nog de kerk op een normale zondagochtend. Vanwaar dat verschil tussen Amerika en Europa? Ferguson wijdt dit aan het feit dat kerken in Europa als staatsmonopolie bestuurd zijn. In Amerika hebben kerken altijd met elkaar geconcurreerd voor zieltjes. De kracht van concurrentie blijkt ook in geloofsverspreiding een machtig wapen te zijn.

De grote ommekeer

Nu we het verleden kennen, kunnen we een blik werpen op de toekomst. Blijft het Westen domineren, of maakt het Oosten een terugkeer? Volgens Ferguson zijn de zes onderscheidende factoren niet langer onderscheidend, maar universeel geworden. Kijkend naar concurrentie maakt China momenteel een enorme comeback. Kapitalisme viert hoogtij en het land is hard bezig de Verenigde Staten in te halen als economische supermacht. Op het gebied van wetenschap is de Islamitische wereld een inhaalslag aan het maken. In veel Islamitische landen is religie gescheiden van de staat, en is het jonge Islamieten toegestaan zich te bekwamen in wetenschap. Op het vlak van eigenaarschap maakt het Zuiden een inhaalslag. Brazilië is een belangrijke opkomende markt en het gehalte Latino’s in Noord Amerika neemt gestaag toe.

Met de introductie van de jeans was het Westen in staat de Sovjet Unie en China te verlossen van hun pyjama’s, maar een groeiende Islamitische populatie weigert zich te onderwerpen aan de Westerse stijl van kleden. Daarmee kun je zeggen dat ze ook de waarden van het Westen waar deze kleding symbool voor staan, verwerpen. De laatste factor, het Protestantse werkethiek, zou wel eens de belangrijkste kunnen blijken. In Europa loopt de afname van het aantal christenen gelijk aan de afname van het aantal werkuren. Het aantal werkuren in China, waar het christendom momenteel een historische groei doormaakt, overtreft dat van Europa en de Verenigde Staten met gemak. Ook sparen ze – in tegenstelling tot de schuldmakende Westerlingen – een vijfde van hun inkomen.

Is het Westen haar dominantie aan het kwijtraken? Het lijkt er wel op. De Chinese Communistische Partij zei onlangs dat er drie vereisten zijn voor duurzame economische groei; eigendomsrechten als fundering, de wet als beschermingsmechanisme, en moraliteit als ondersteuning. Dit waren de funderingen van Westerse beschaving. Ferguson zegt bewust ‘waren’. Niet alleen zijn de kerken leeg, maar het Westen is het vertrouwen kwijtgeraakt in de zes factoren die het Westen in de eerste plaats onderscheidde van de rest. Kapitalisme is besmeurd door de crisis en het walgelijke gedrag van bankiers. Wetenschap wordt maar door weinig jonge Westerlingen gestudeerd vandaag de dag. De rechten van huiseigenaren worden steeds vaker geschonden door overheden die om belastinggeld verlegen zitten. Kortom, het Westen is haar geloof kwijtgeraakt, iets waar de andere beschavingen geen last van lijken te hebben.

Toch eindigt Ferguson positief. Het Westen heeft nog altijd het voordeel kijkend naar de zes factoren, stelt hij. Het belangrijkste is dat Westerlingen vrijheid hebben. En vrijheid kan de creativiteit losmaken die nodig is de grote uitdagingen van deze tijd te doorstaan. Het verleden van het Westen is verre van vlekkeloos. En nog steeds is het verre van perfect met de frequente uitbuiting van minder ontwikkelde landen en de vaak banale consumptiemaatschappij waarin we leven. Maar toch is geloof in de Westerse cultuur gerechtvaardigd vanwege de mooie dingen die het de wereld gebracht heeft. Als we dat geloof terug weten te vinden, hoeft de neergang van het Westen geen realiteit te worden.

Ook interessant:

De opkomst van geld
Deel 1 – De opkomst van banken
Deel 2 – De opkomst van obligatiemarkten
Deel 3 – De opkomst van aandelenmarkten
Deel 4 – De opkomst van verzekeren
Deel 5 – De opkomst van de huizenmarkt
Deel 6 – Globalisering

De Chinezen rukken op (en het begint met… babymelk?)

Er is al jaren sprake van een economische machtverschuiving. De welvaart in het Westen neemt substantieel af, terwijl Azië zwaar in opkomst is. Sinds twee weken is deze nieuwe machtsverhouding ook zichtbaar in de supermarkt. Wie op zoek gaat naar babymelk (ik dus) zal lege schappen aantreffen. Bij de Etos, de Albert Heijn, in zowel Alkmaar als Amstelveen, kon ik geen kant en klare Nutrilon meer vinden. Met veel moeite kreeg ik een pak poeder te pakken…

De Chinezen rukken op

Bij de Etos stond een bordje waarop werd uitgelegd dat de reden van het lege schap een verhoogde export naar China is. Tja, dat had het Westen een keer kunnen verwachten. Als babymelk het begin is, vraag ik me alleen af waar het eindigt.

Misschien bij onze looprekken en rollators…