Tagarchief: Verenigde Staten

Orwell 2 + 2 = 5

Posted on by Jeppe Kleijngeld

De documentaire Orwell 2 + 2 = 5 is geen biografische vertelling over de schrijver George Orwell (1903–1950). Het is een audiovisueel essay, waarin teksten uit zijn bekende werken (zijn essays en boeken ‘Animal Farm’ en ‘1984’) worden voorgelezen en gekoppeld aan beelden uit bekende films en onze hedendaagse samenleving.

Orwell was mordicus tegen autoritaire regimes. In het kleine stuk biografie dat in de film zit, blijkt dat hij als imperiale politieagent in 1922 in Birma werkte en daar leerde hoe despotisme werkt. Hij ontwikkelde er een grote aversie tegen. Hij was toen zelf onderdeel van een onderdrukkend systeem en dat vormde zijn denken. Hij hield er een slecht geweten aan over dat hij de lokale bevolking had onderdrukt.

Dit verhaal gaat over hoe de schrijver gevormd wordt, want een schrijver schrijft vrijwel altijd over wat hij kent. In de woorden van Orwell: “Een samenleving wordt totalitair wanneer de structuur flagrant kunstmatig wordt. Wanneer de heersende klasse haar functie heeft verloren, maar erin slaagt zich met geweld of bedrog aan de macht vast te klampen.”

Au. Dat is onze hedendaagse samenleving. Met name in de VS momenteel, maar de krachten die zo’n samenleving voor ogen hebben, verkeren ook in Europa in een machtigere positie dan in de afgelopen 80 jaar.

Een cruciaal onderdeel is het creëren van een alternatieve werkelijkheid. Kijk niet verder dan het Trump-tijdperk, maar het verontrustende is dat dit eigenlijk een ‘normaal’ onderdeel van de moderne samenleving is geworden. Dit wordt weergegeven als George W. Bush Jr. de slechtheid van Irak uitlegt, afgewisseld met de film 1984, waarin het land Oceanië propagandavideo’s vertoont over de bedreiging van Eurazië (“guilty of every bestial crime a human can commit”).

Ik ben opgegroeid in Nederland en heb eigenlijk weinig gedachten besteed aan autoritarisme. Dat was iets van een andere tijd en plaats. Maar daar kom ik nu heel snel van terug. De democratie verkeert wereldwijd in groot gevaar. Dat is de boodschap van twee recente gezaghebbende rapporten: een van het Zweedse V-Dem, met als ondertitel ‘Ontrafeling van het democratische tijdperk?’, en een van Freedom House in de VS, met als ondertitel ‘De groeiende schaduw van autocratie’.

Deze rapporten maken twee fundamentele punten duidelijk. Ten eerste: wat Larry Diamond van Stanford een ‘democratische recessie’ noemde, die twintig jaar geleden begon, begint gevaarlijk veel op een democratische depressie te lijken. Ten tweede: in 2020 zette de regering-Trump de snelste achteruitgang van de gezondheid van een belangrijke democratie in gang, de snelste in recente tijden.

George Orwell voorspelde dit tijdperk met pijnlijke precisie. MAGA-aanhangers accepteren alle alternatieve waarheden, net zoals de inwoners van 1984-stad de waarheden van hun regime accepteren: ‘War is peace’, ‘freedom is slavery’ en ‘ignorance is strength’. Objectieve waarheid wordt gewantrouwd, en de partijleiders spreken de enige waarheid. Wie een andere waarheid verkondigt (2 + 2 = 4) zal worden gemarteld.

Om een totalitair systeem in stand te houden, schreef Orwell, moeten de leiders onfeilbaar zijn. En dat zijn ze. We zien Trump-aanhangers beweren dat de aanval op het Capitool op 6 januari niet is uitgevoerd door Trump-aanhangers, maar door de FBI is georkestreerd. Omdat niemand echt onfeilbaar is, moet de geschiedenis vaak worden herschreven (Lees: Herinneringen aan Capitoolbestorming zijn onvindbaar in Washington D.C.). Het Trump-regime is momenteel bezig met het herschrijven van de Amerikaanse genocide op Indianen en andere wreedheden.

Trump creëert voortdurend successen die niet bestaan: ‘De economie heeft er nooit beter voorgestaan.’ ‘Amerika zal opnieuw een gouden eeuw beleven.’ ‘Ik heb meer bereikt dan welke president dan ook in mijn eerste jaar.’ Et cetera. Iedere aanhanger gelooft dat de andere zijde verantwoordelijk is voor gruwelijkheden. Zoals in ‘1984’ het land Oceanië de volledige schuld legt bij Eurazië. Zie MAGA, die alles aan de Democraten wijten en niets aan ‘Dear Leader’ en zijn partij.

MAGA-aanhangers accepteren alle alternatieve feiten, en de schoolboekverbanningen, en het feit dat Trump nieuwe oorlogen begint in het Midden-Oosten terwijl hij gezegd had dit niet te zullen doen. Vanuit totalitair perspectief is de geschiedenis iets dat gecreëerd wordt in plaats van dat geleerd wordt. En de leiders bepalen wat gelezen en gezien mag worden.

In de documentaire zit ook een en ander over het klassesysteem (‘Animal Farm’), zoals de stijgende ongelijkheid, maar de grootste kritiek zit in ons huidige systeem en waar we naartoe op weg zijn. Ook de toezichtstaat is een factor. De documentaire maakt een treffende vergelijking tussen de film Minority Report van Steven Spielberg – waarin toekomstige misdadigers worden gearresteerd voordat ze een misdaad begaan, op basis van data – en het ‘sociale credit systeem’ in China, waarin miljoenen slimme camera’s alles vastleggen en elke overtreding tonen, samen met je naam en werkgever op grote displays in de stad.

Orwell 2 + 2 = 5 is een buitengewoon briljante, angstaanjagende en geweldige documentaire. Het laat zien dat de angstbeelden van ’s werelds beste sciencefictionschrijvers feitelijk al zijn uitgekomen. Wat de documentaire niet doet, is ons vertellen wat we eraan kunnen doen. Maar dat komt waarschijnlijk omdat Orwell niet bekendstond als rasoptimist, getuige het sombere en indringende einde van 1984:

Winston Smith, de hoofdpersoon, wordt na zijn opstand tegen het regime van Big Brother gevangengenomen, gemarteld en hersenspoeld door de Gedachtepolitie. Aan het einde van het boek is Winston gebroken: hij heeft zijn liefde voor Julia verloochend en zijn loyaliteit aan de Partij en Big Brother volledig geaccepteerd. Het boek sluit af met de beroemde zin:

“Hij hield van Big Brother.”

Deze slotzin benadrukt de totale onderwerping van Winston aan het systeem en de absolute macht van de Partij. Het is een krachtige, maar ontluisterende afsluiting die de triomf van totalitarisme en psychologische manipulatie illustreert.

Toch zegt Orwell nog iets wat we als aansporing mogen beschouwen: “Alles wat we hebben gedaan, is vooruitgaan tot een punt waarop we een echte verbetering in het menselijk leven hadden kunnen bewerkstelligen. Maar we zullen het niet bereiken zonder de erkenning dat fatsoen essentieel is.”

De nieuwe economische wereldorde: Deel 2

Posted on by Jeppe Kleijngeld

Het economische wonder van de afgelopen veertig jaar is zonder twijfel China. Het land maakte de sprong van arm, agrarisch gebied naar moderne economische supermacht – sneller dan welk ander land ook in de geschiedenis. “De Verenigde Staten hebben nu een serieus probleem”, zegt econoom Richard Wolff. “Een echte, serieuze economische concurrent.”

Vergelijk het bruto binnenlands product (bbp) – de totale waarde van alle goederen en diensten die binnen de landsgrenzen worden geproduceerd. Het bbp van de VS – nog altijd de grootste economie – bedroeg in 2023 zo’n 27 à 28 biljoen dollar. Ter vergelijking: Rusland kwam datzelfde jaar uit op slechts 2 biljoen dollar. Rusland is nooit een economische uitdager van betekenis geweest. China daarentegen had in 2023 een bbp van bijna 18 biljoen dollar.

China is er nog niet, maar komt snel dichterbij. De economische groei van China ligt structureel hoger dan die van de VS. Naar verwachting zal China de Amerikaanse economie al in het komende decennium voorbijstreven. Op vrijwel alle terreinen waarop de VS vooroplopen – technologie, kunstmatige intelligentie, elektrisch rijden – heeft China een evenwaardige of zelfs indrukwekkendere tegenhanger ontwikkeld.

Het Chinese groeiverhaal is het meest indrukwekkende economische succesverhaal in de moderne geschiedenis. Het valt niet te negeren, ook al roept het ongemak op. Hoe heeft China dit voor elkaar gekregen?

De Chinese Communistische Partij (CCP) greep op 1 oktober 1949 de macht, met de oprichting van de Volksrepubliek China. In de jaren zestig vond er een breuk plaats met de Sovjet-Unie, omdat China een eigen visie had op economische ontwikkeling.

Het belangrijkste verschil? Waar in de Sovjet-Unie de staat alle grote industrieën bezat, koos China voor een hybride model: ongeveer de helft van de industrie is in staatshanden, de andere helft is privaat eigendom. Deze unieke combinatie van socialisme en kapitalisme heeft tot opmerkelijke resultaten geleid.

Sinds de jaren zeventig heeft China zijn markt geleidelijk opengesteld voor westerse bedrijven. In ruil voor toegang tot goedkope arbeid en een groeiende afzetmarkt, hebben die bedrijven hun technologie en kennis gedeeld – iets waar China gretig van heeft geprofiteerd.

Ook in de recente handelsoorlog met Trump, waarin hij zijn hand heeft overspeeld, toont China zich strategisch. Terwijl Trump wereldwijd bruggen verbrandt, reist de Chinese president Xi actief de wereld over om relaties aan te halen – in Azië, Afrika en Europa.

Daarnaast biedt China lagere rentevoeten dan de VS, wat het land een sterke financiële positie geeft. Wie de wereld kan financieren, verwerft geopolitieke invloed. Lange tijd was dat de rol van de Verenigde Staten – maar nu is China bezig die positie over te nemen. Het land investeert op grote schaal in buitenlandse bedrijven en infrastructuur, en breidt zijn invloedssfeer voortdurend uit.

De Chinese leiders hebben een duidelijke langetermijnvisie uitgesproken: in 2049 – het honderdjarig bestaan van de Volksrepubliek – wil China wereldwijd erkend worden als economische supermacht. Die ambitie omvat zowel technologische dominantie als economische superioriteit ten opzichte van de westerse industrielanden. De hervormingen die in 1978 zijn ingezet, vormen de basis voor deze opmars. En inmiddels zijn ze hard op weg hun doelen te verwezenlijken.

De wereldorde verschuift – niet plots, maar gestaag. Terwijl het Westen worstelt met interne verdeeldheid en stilstand, zet China met ijzeren discipline en strategisch beleid koers richting de toekomst. Het wordt tijd dat we dit niet langer als dreiging zien, maar als een realiteit die om visie en aanpassing vraagt.

De nieuwe economische wereldorde: Deel 1

Posted on by Jeppe Kleijngeld

De wereld bevindt zich momenteel op een keerpunt. De Verenigde Staten staan aan het einde van een tijdperk van tachtig jaar waarin het land de economische supermacht was. Het is nog steeds de grootste economie ter wereld – maar hoe lang nog?

De handelsoorlog die door Trump werd ontketend, is volgens econoom Richard Wolff geen teken van kracht, maar van wanhoop. “Economische oorlog verklaren aan de hele wereld – wie doet dat? China in elk geval niet. Natuurlijk blijft de VS een grote speler, maar haar relatieve positie is al geruime tijd aan het verzwakken.”

Na de Tweede Wereldoorlog lagen veel Europese landen in puin, verwoest door de strijd. De Verenigde Staten namen toen het economische leiderschap over. Maar dat was geen stabiele situatie – landen krabbelen namelijk altijd weer op. Eerst deden de Duitsers dat, daarna de Japanners. En toen – verrassend voor sommigen – was het China. Inmiddels is China de grote rivaal van de VS in de strijd om economische dominantie.

De VS beseffen dat, maar verkeren in ontkenning. In het hoofd van veel Amerikanen zijn zij nog altijd het machtigste land ter wereld. Het idee dat die macht relatief afneemt – en dat ze over tien of twintig jaar misschien niet langer de grootste economie zijn – is moeilijk te bevatten, laat staan te accepteren.

Trump is een symptoom van een dieperliggend probleem: de greep van het bedrijfsleven op de politiek, de gigantische staatsschuld van 35 biljoen dollar, de toenemende ongelijkheid, en nu – onder Trump – de versnelde afglijdende beweging richting een schurkenstaat: een instabiel, corrupt land met een uitgeholde democratie, verbroken internationale relaties en een diepe sociale crisis.

Richard Wolff uit stevige kritiek op zowel Trump als de Democraten, omdat zij het probleem onvoldoende adresseren. “Je kunt het niet terugdraaien. Maar als president kun je het wel bespreekbaar maken en mensen uitleggen wat er aan de hand is. Maar ja, mensen willen niets horen over instortende imperia, dus zwijgen politici er liever over.”

Trump blijft doen alsof hij de spelregels bepaalt, maar andere landen spelen niet meer mee. De VS hebben simpelweg niet langer de macht om hun wil op te leggen – en daarom slaagt Trump er niet in om nieuwe handelsdeals te sluiten. China buigt niet, maar laat zien wat het geworden is: een volwaardig alternatief voor de VS.

Het economische succes van Amerika leunt nu vooral op de technologiesector, met de meest dominante techbedrijven ter wereld. Maar die voorsprong is niet vanzelfsprekend of blijvend. Andere landen – vooral China – zitten niet stil.

De VS beschikt ook nog over de dollar als wereldwijde reservemunt, maar ook die positie is niet onaantastbaar. Zoals eerder genoemd, neemt het mondiale gewicht van de VS af. Daarnaast voert het land een volkomen onverantwoord fiscaal beleid, en is de Amerikaanse financiële sector opmerkelijk primitief ingericht. Deze factoren samen zullen uiteindelijk het einde inluiden van de dominantie van de dollar – en daarmee het proces versnellen waarin de VS haar rol als leidende wereldeconomie verliest.

De nieuwe economische wereldorde dient zich al aan. De overgang zal onrustig en grillig zijn, maar is onvermijdelijk. In het volgende deel zal ik inzoomen op de ontwikkeling van China.

Het einde van de geschiedenis is uitgesteld

Posted on by Jeppe Kleijngeld

Dit fragment is onderdeel van een tweeluik over de huidige staat van de planeet.

Gisteren verscheen deel 1: 2024 belooft een fataal jaar te worden voor de wereld…


Afbeelding: Pixabay

In 1992 publiceerde Francis Fukuyama het boek ‘The End of History and the Last Man’. Hierin stelde de politieke wetenschapper dat de geschiedenis volgens een evolutionair proces verloopt. De liberale democratie is volgens Fukuyama de superieure regeringsvorm van landen, en hoe meer landen dit systeem omarmen, hoe minder oorlogen er zullen uitbreken.

Overigens heeft hij het daarbij meer over Europa dan over de Verenigde Staten en met goede reden, denk ik. De kans dat Frankrijk volgende week Nederland binnenvalt, of dat België de oorlog verklaart aan Italië, is vrij gering. Amerika is een ander verhaal. Trump begint steeds extremere taal uit te slaan. De bestormers van het Capitool in 2021 noemde hij onlangs ‘gijzelaars’ en immigranten ‘beesten’.

Macro-investeerder Ray Dalio maakt zich zorgen over de groeiende tegenstellingen in de VS en de verslechterende financiële situatie. Bij zowel de democraten als republikeinen krijgen meer extreme visies de overhand en verdwijnen de gematigde meningen. De volgende fase voor de VS is volgens Dalio een staat van burgeroorlog. Het hoeft geen ‘echte’ oorlog te betekenen; een vreedzame revolutie waarin de schulden worden geherstructureerd is ook mogelijk. Maar wanneer gewelddadige conflicten toenemen (denk aan de bestorming van het Capitool) weet je dat een land in de problemen zit. Dalio schat de kans op een binnenlandse oorlog in de VS op dertig procent de komende tien jaar.

En hoe zit het met Europa? Het continent zal niet onderling de strijd aangaan, maar voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog is er weer een echte usurpator op het Europese continent bezig. Europeanen hebben in een vredesbubbel gezeten, en hebben daardoor de afgelopen decennia veel te weinig geïnvesteerd in defensie. Daardoor zijn we nu niet voorbereid om ons adequaat te verzetten tegen de invasie van Oekraïne. Vanaf het begin is Europa heel duidelijk geweest: We nemen economische sancties tegen Rusland en steunen Oekraïne financieel, maar we gaan in geen geval manschappen sturen. Daarbij is Poetin van handige strategische informatie voorzien.

Inmiddels staan de kranten dagelijks vol met berichten over dat Europese landen veel meer moeten investeren in defensie en moeten overschakelen op een oorlogseconomie. En helaas terecht; het lijkt me niet wenselijk dat we ons nog eens laten overrompelen door een brutale dictator als Poetin. Als een despoot over de schreef gaat op het continent, moet Europa hem zelf een keihard pak slaag kunnen geven, zonder afhankelijk te hoeven zijn van de VS. Zeker gezien de mogelijke terugkeer van een zekere clown in het Witte Huis.

En zo wordt het einde van de geschiedenis uitgesteld. Europa behoudt zijn liberale democratie, maar bereidt zich voor op een lange periode van geopolitieke onrust. Daarbij is haast geboden nu het verhaal naar buiten is gekomen dat Poetin zich voorbereidt op een grootschalige oorlog met de NAVO en waarbij we dus mogelijk niet op de VS hoeven te rekenen.

Het uitbreiden van het democratische model zit voorlopig niet in de kaarten. Behouden wat we hebben wordt al uitdaging genoeg met die populistische golf die momenteel de wereld overspoelt.

Lees ook: De opkomst en ondergang van wereldmachten