Tagarchief: Dictatuur

Orwell 2 + 2 = 5

Posted on by Jeppe Kleijngeld

De documentaire Orwell 2 + 2 = 5 is geen biografische vertelling over de schrijver George Orwell (1903–1950). Het is een audiovisueel essay, waarin teksten uit zijn bekende werken (zijn essays en boeken ‘Animal Farm’ en ‘1984’) worden voorgelezen en gekoppeld aan beelden uit bekende films en onze hedendaagse samenleving.

Orwell was mordicus tegen autoritaire regimes. In het kleine stuk biografie dat in de film zit, blijkt dat hij als imperiale politieagent in 1922 in Birma werkte en daar leerde hoe despotisme werkt. Hij ontwikkelde er een grote aversie tegen. Hij was toen zelf onderdeel van een onderdrukkend systeem en dat vormde zijn denken. Hij hield er een slecht geweten aan over dat hij de lokale bevolking had onderdrukt.

Dit verhaal gaat over hoe de schrijver gevormd wordt, want een schrijver schrijft vrijwel altijd over wat hij kent. In de woorden van Orwell: “Een samenleving wordt totalitair wanneer de structuur flagrant kunstmatig wordt. Wanneer de heersende klasse haar functie heeft verloren, maar erin slaagt zich met geweld of bedrog aan de macht vast te klampen.”

Au. Dat is onze hedendaagse samenleving. Met name in de VS momenteel, maar de krachten die zo’n samenleving voor ogen hebben, verkeren ook in Europa in een machtigere positie dan in de afgelopen 80 jaar.

Een cruciaal onderdeel is het creëren van een alternatieve werkelijkheid. Kijk niet verder dan het Trump-tijdperk, maar het verontrustende is dat dit eigenlijk een ‘normaal’ onderdeel van de moderne samenleving is geworden. Dit wordt weergegeven als George W. Bush Jr. de slechtheid van Irak uitlegt, afgewisseld met de film 1984, waarin het land Oceanië propagandavideo’s vertoont over de bedreiging van Eurazië (“guilty of every bestial crime a human can commit”).

Ik ben opgegroeid in Nederland en heb eigenlijk weinig gedachten besteed aan autoritarisme. Dat was iets van een andere tijd en plaats. Maar daar kom ik nu heel snel van terug. De democratie verkeert wereldwijd in groot gevaar. Dat is de boodschap van twee recente gezaghebbende rapporten: een van het Zweedse V-Dem, met als ondertitel ‘Ontrafeling van het democratische tijdperk?’, en een van Freedom House in de VS, met als ondertitel ‘De groeiende schaduw van autocratie’.

Deze rapporten maken twee fundamentele punten duidelijk. Ten eerste: wat Larry Diamond van Stanford een ‘democratische recessie’ noemde, die twintig jaar geleden begon, begint gevaarlijk veel op een democratische depressie te lijken. Ten tweede: in 2020 zette de regering-Trump de snelste achteruitgang van de gezondheid van een belangrijke democratie in gang, de snelste in recente tijden.

George Orwell voorspelde dit tijdperk met pijnlijke precisie. MAGA-aanhangers accepteren alle alternatieve waarheden, net zoals de inwoners van 1984-stad de waarheden van hun regime accepteren: ‘War is peace’, ‘freedom is slavery’ en ‘ignorance is strength’. Objectieve waarheid wordt gewantrouwd, en de partijleiders spreken de enige waarheid. Wie een andere waarheid verkondigt (2 + 2 = 4) zal worden gemarteld.

Om een totalitair systeem in stand te houden, schreef Orwell, moeten de leiders onfeilbaar zijn. En dat zijn ze. We zien Trump-aanhangers beweren dat de aanval op het Capitool op 6 januari niet is uitgevoerd door Trump-aanhangers, maar door de FBI is georkestreerd. Omdat niemand echt onfeilbaar is, moet de geschiedenis vaak worden herschreven (Lees: Herinneringen aan Capitoolbestorming zijn onvindbaar in Washington D.C.). Het Trump-regime is momenteel bezig met het herschrijven van de Amerikaanse genocide op Indianen en andere wreedheden.

Trump creëert voortdurend successen die niet bestaan: ‘De economie heeft er nooit beter voorgestaan.’ ‘Amerika zal opnieuw een gouden eeuw beleven.’ ‘Ik heb meer bereikt dan welke president dan ook in mijn eerste jaar.’ Et cetera. Iedere aanhanger gelooft dat de andere zijde verantwoordelijk is voor gruwelijkheden. Zoals in ‘1984’ het land Oceanië de volledige schuld legt bij Eurazië. Zie MAGA, die alles aan de Democraten wijten en niets aan ‘Dear Leader’ en zijn partij.

MAGA-aanhangers accepteren alle alternatieve feiten, en de schoolboekverbanningen, en het feit dat Trump nieuwe oorlogen begint in het Midden-Oosten terwijl hij gezegd had dit niet te zullen doen. Vanuit totalitair perspectief is de geschiedenis iets dat gecreëerd wordt in plaats van dat geleerd wordt. En de leiders bepalen wat gelezen en gezien mag worden.

In de documentaire zit ook een en ander over het klassesysteem (‘Animal Farm’), zoals de stijgende ongelijkheid, maar de grootste kritiek zit in ons huidige systeem en waar we naartoe op weg zijn. Ook de toezichtstaat is een factor. De documentaire maakt een treffende vergelijking tussen de film Minority Report van Steven Spielberg – waarin toekomstige misdadigers worden gearresteerd voordat ze een misdaad begaan, op basis van data – en het ‘sociale credit systeem’ in China, waarin miljoenen slimme camera’s alles vastleggen en elke overtreding tonen, samen met je naam en werkgever op grote displays in de stad.

Orwell 2 + 2 = 5 is een buitengewoon briljante, angstaanjagende en geweldige documentaire. Het laat zien dat de angstbeelden van ’s werelds beste sciencefictionschrijvers feitelijk al zijn uitgekomen. Wat de documentaire niet doet, is ons vertellen wat we eraan kunnen doen. Maar dat komt waarschijnlijk omdat Orwell niet bekendstond als rasoptimist, getuige het sombere en indringende einde van 1984:

Winston Smith, de hoofdpersoon, wordt na zijn opstand tegen het regime van Big Brother gevangengenomen, gemarteld en hersenspoeld door de Gedachtepolitie. Aan het einde van het boek is Winston gebroken: hij heeft zijn liefde voor Julia verloochend en zijn loyaliteit aan de Partij en Big Brother volledig geaccepteerd. Het boek sluit af met de beroemde zin:

“Hij hield van Big Brother.”

Deze slotzin benadrukt de totale onderwerping van Winston aan het systeem en de absolute macht van de Partij. Het is een krachtige, maar ontluisterende afsluiting die de triomf van totalitarisme en psychologische manipulatie illustreert.

Toch zegt Orwell nog iets wat we als aansporing mogen beschouwen: “Alles wat we hebben gedaan, is vooruitgaan tot een punt waarop we een echte verbetering in het menselijk leven hadden kunnen bewerkstelligen. Maar we zullen het niet bereiken zonder de erkenning dat fatsoen essentieel is.”

Sombere tijden (2) – Het einde van Amerika zoals we het kennen

Posted on by Jeppe Kleijngeld

‘This is the end
My only friend, the end’
— The Doors (1967)

Het gaat al een tijdlang de verkeerde kant op met Amerika. Het land is politiek tot op het bot verdeeld, de ongelijkheid neemt krankzinnige vormen aan, de gezondheidszorg is kapot, en de armoede is extreem in het rijkste land dat de wereld ooit gekend heeft.

Wat er kortom nodig is, is leiderschap; een verenigde politiek die gaat repareren wat er kapot is en een einde gaat maken aan de toxische polarisatie. Het tegenovergestelde is gebeurd. Trump is het ergste wat het land (en de wereld) op dit punt in de geschiedenis had kunnen overkomen. In zijn eerste drie weken presidentschap heeft hij al aangetoond; na vier jaar Trump zal het land nooit meer hetzelfde zijn.

De Amerikanen hebben namelijk een dictator benoemd die nu – in tegenstelling tot zijn eerste termijn – een plan heeft om Amerika te veranderen in een oligarchie waarin hij en een groepje miljardairs heersen. Het plan heet Project 2025 – maar Trump gaat zelfs nog veel verder dan wat er in dit afschuwelijke plan beschreven staat.

Onder leiding van Elon Musk worden de overheid en de overheidsuitgaven compleet op de schop gegooid. Trump doet dit zonder toestemming van het congres, bij wie deze ‘Power of the Purse’ eigenlijk ligt. Rechters kunnen hem proberen af te remmen, maar Trump heeft al aangetoond dat hij niks geeft om de rechtspraak, de grondwet of de waarheid. Maar hij kan dat toch niet zomaar allemaal negeren? Toch wel, lijkt het. Het is allerminst duidelijk wie hem gaat tegenhouden.

Daarnaast heeft hij behalve een republikeinse meerderheid in het Huis en de Senaat ook de media in zijn zak. Musk (X), Zuckerberg (Meta) en Joe Rogan (podcaster) staan aan zijn kant – net als Fox News, Newsmax en One America News. Zuckerberg heeft zijn factcheckers al ontslagen. Dat betekent dat een groot deel van Amerika, die uitsluitend rechtse media en social media als nieuwsbron hebben, volledig gemanipuleerd blijven worden. Als Trump zegt dat het Ministerie van Onderwijs voor miljarden dollars heeft gestolen, geloven ze hem. Als hij een rechter aan de schandpaal nagelt omdat die de wet naleeft, zal een groot deel van het land Trumps leugens geloven. Geen democratie die hiertegen bestand is.

Trump heeft eveneens autoritaire tactieken toegepast. Zo klaagt hij mensen aan en probeert hij hen te vernietigen wanneer zij iets zeggen dat hem niet bevalt. Daarnaast heeft hij gratie verleend aan 1.500 relschoppers die het Capitool bestormden, terwijl hij tegelijkertijd FBI-agenten vervolgt die deze zaak hebben onderzocht. Kun je het je voorstellen? Overtreders van de wet laten gaan, terwijl degenen die de wet handhaven juist worden aangepakt.

We hebben het nu nog niet eens gehad over zijn buitenlandse beleid; ik hou mijn hart vast over Rusland-Oekraïne en wat voor geweldige deal Poetin gaat krijgen. Of over zijn misdadige behandeling van immigranten. Over zijn afbreken van klimaatbeleid en weerzinwekkende haat-strijd tegen transgenders en andere minderheden.

Er zijn zeker nog goede mensen die het tegen hem op gaan nemen, maar dit ziet er hopeloos uit. De meest waarschijnlijke uitkomst op korte termijn is dat het land op slot gaat en de problemen die het land al heeft nog veel erger worden. Om nog maar niet te spreken van een nog verder groeiende polarisatie die zelfs kan uitmonden in een burgeroorlog. Een beter scenario zie ik niet. Ik vrees dat het te laat is om de boel op een vreedzame manier op te lossen, en eerst de hele boel kapot moet voordat het weer opgebouwd kan worden…


Still uit ‘Civil War‘ (2024)

Hoe het kwaad zich manifesteert anno 2022

Posted on by Jeppe Kleijngeld

‘The evil I’m talking about lives in us all. It takes hold in an individual, in private lives, within a family, and then it’s children who suffer most. And then, when the conditions are right, in different countries, at different times, a terrible cruelty, a viciousness against life erupts, and everyone is surprised by the depth of hatred within himself. Then it sinks back and waits. It’s something in our hearts.’
― June in ‘Black Dogs’

De Westerse wereld dacht in 1945 definitief met het kwaad te hebben afgerekend. Dit is een misrekening geweest, zegt oud-schaakkampioen Garry Kasparov in zijn boek ‘Winter Is Coming: Why Vladimir Putin and the Enemies of the Free World Must Be Stopped’ uit 2015. Dat fantasiefilms een mooie metafoor zijn voor oorlogen blijkt uit de titel: ‘Winter is Coming’ komt uit Game of Thrones en ‘Enemies of the Free World’ uit The Lord of the Rings. Kasparov verliet in 2013 definitief Rusland nadat hij zijn thuisland had zien veranderen in een dictatuur onder Poetin.

Zijn visie over hoe we moeten omgaan met de leider van de Russische Federatie is helder: ‘je kunt het kwaad niet met wortel en al verwijderen’, schrijft hij. ‘Je moet er voortdurend scherp op blijven waar het opduikt en het meteen de kop indrukken.’ En hierin heeft het Westen gefaald als het op Poetin aankomt. De Russische leider heeft voortdurend de grenzen overschreden, zoals een psychopathische narcist dat doet: kijken hoe ver hij kan gaan. Toen hij het Krim annexeerde in 2014 had het Westen hem snoeihard moeten aanpakken met de hardst mogelijke economische sancties, maar dat deed het Westen niet waardoor Poetin het signaal kreeg in zijn zieke geest dat hij verder kon gaan.

Niemand had verwacht dat hij een full blown invasie zou doen in Oekraïne omdat hij daarbij ook zijn eigen land tot paria zou maken en zou veroordelen tot een zware economische achteruitgang die decennia zal aanhouden. En dit is één van de kenmerken van het kwaad anno nu; de volledige bereidheid tot zelfdestructie als het maar zijn doel dient om de wereld in chaos te storten. Dit wordt in Poetins geval gedreven door een pure haat voor het vrije Westen. Poetin haalde in een van zijn gestoorde speeches onlangs J.K. Rowling aan en hoe walgelijk hij het vond dat zij gecanceld werd om dingen die ze gezegd heeft over transgenders. Poetin haat cancel culture, en nu wordt Rusland wereldwijd gecanceld.

Een ambtgenoot van Poetin die hem qua vernietiging waarschijnlijk gaat overtreffen is Jaire Bolsonaro. De Braziliaanse president is bezig met een grand plan voor massamoord dat zelfs niet onderdoet voor Hitler, Stalin en Mao. De warming-up was de coronapandemie waar in Brazilië meer dan 660.000 mensen aan zijn doodgegaan dankzij zijn crimineel lakse beleid (alleen in de VS, waar toevallig ook een narcist aan de macht was, waren het er meer: 1.004.000). Zijn tweede actie is het zwaar versoepelen van de wapenhandel geweest wat heeft geleid tot een gigantische toename in wapens en moorden in Brazilië. Alsof dat niet genoeg is, is hij momenteel bezig middels vijf nieuwe wetten het Amazonegebied definitief te laten vernietigen wat een ramp zal betekenen voor de planeet. Hij zei het al bij zijn aantreden: “Ik ben goed in doden”. Daar is geen woord van gelogen.

Bolsonaro is de ultieme vertegenwoordiging van een ander kenmerk van het kwaad; de bereidheid om natuur te vernietigen op ongekende schaal. Hij is als Saruman uit The Two Towers die het prachtige bos Fangorn afbrandt en vervangt door een grootschalige oorlogsindustrie. Twee belangrijke wereldmachten worden nu geleid door bezeten maniakken, maar ik vrees dat we het daar niet mee gehad hebben. Er is een reëel gevaar dat Trump of een andere engerd, zoals DeSantis, aan de macht komt in de VS. En Xi, de dictator die China in zijn greep heeft, is onmogelijk te vertrouwen. Kijk wat het dictatorschap met Poetin gedaan heeft.

Dit is één van de bewezen voordelen van onze democratie, dat niet een of andere idioot aan de macht kan blijven en een land kapot maakt in zijn waanzin. Rusland had dit ook kunnen hebben, maar daar heeft de democratie niet langer dan acht jaar geduurd. God mag weten hoe lang het nu weer gaat duren voor ze van deze travesty hersteld zijn. Niet dat het Westen zo perfect is, verre van. De afgelopen jaren hebben regeringen met een hebzuchtig neoliberaal beleid gezorgd voor een groeiende kloof tussen de haves en have-nots en een steeds verder uitgeholde middenklasse. Het is hier lang niet zo erg als in de VS, maar het gaat niet de goede kant op. En dat zorgt ervoor dat bovenstaande autocraten zoveel ‘volgers’ hebben (in het socialmedia tijdperk zijn het niet alleen volgers, maar noemen we ze ook echt zo).

Dan is er nog de klimaatcrisis en zesde massa-extinctie, die maakt dat we het ons helemaal niet kunnen veroorloven om in oorlog verwikkeld te zijn met de Russen of Chinezen. De wereldmachten zouden nu op ongekend niveau moeten samenwerken en historische initiatieven moeten ontplooien om te redden wat er te redden valt. Maar dat zit er niet in. Een van de zeldzame positieve berichten in al deze misère is dat het Westen meer verenigd is dan in decennia en bereid is Poetin aan te pakken. Volgens Kasparov is dat – helaas – de enige taal die een dictator verstaat. Hopelijk krapt Xi zich nu wel even achter de oren voordat hij ook een invasie gaat doen in Taiwan.

In de media gaan de Oekraïne-berichten vaak over het voorkomen van een Derde Wereldoorlog. Deze is eigenlijk al begonnen; we weten alleen nog niet wat voor oorlog dat is, en hoe we hem moeten vechten. Kasparov heeft gelijk; het kwaad is niet weg. We kunnen we doen alsof we geen vijanden meer hebben, maar dat betekent nog niet dat het waar is. Poetin heeft zijn kaarten laten zien. En hij zal niet stoppen totdat hij tegengehouden wordt. Winter is here.