Leven zonder toekomst (‘over mijn lijk’)

Als je geen toekomst hebt, wat heb je dan? Elke dag leven.

Over mijn lijk

De afgelopen maanden volg ik de serie ‘over mijn lijk‘. Hierin worden vijf jonge mensen met kanker gevolgd die niet lang meer te leven hebben. Dat klinkt loodzwaar en dat is het vaak ook. Maar het is ook ontroerend, prachtig mooi en inspirerend. Ik leer van deze mensen hoe ik nog meer uit mijn leven kan halen en daarvoor bedank ik ze uit de grond van mijn hart. Om deel te nemen aan zo’n programma heb je heel veel moed nodig.

Alle vijf de deelnemers zijn overleden nog voor de uitzendingen begonnen zijn: Max, Sylvia, Annemiek, Sanne en Mark. Dus als je kijkt weet je: ik zit nu naar mensen te kijken die er niet meer zijn. Het programma geeft inzicht in hoe het is om de diagnose te krijgen dat je doodgaat. De wanhoop, de ontkenning, de oerwil om te overleven die uitschreeuwt ‘dit wil ik niet!!!!!!!!!!!’ Maar het GAAT gebeuren. Dat weet iedereen.

Ze brengen hun laatste weken/dagen door met hun geliefden en families. Geen van allen hebben ze nog de tijd, of zijn ze te ziek, om nog hele spectaculaire dingen te doen. Sylvia wil gaan trouwen met vriend Luc en Mark probeert een kind te krijgen met zijn vriendin Anneleen. Maar de tijd dringt… De eerste drie weken is er niemand overleden, maar de afgelopen vier uitzendingen zijn allemaal geëindigd met de dood van een van hen. En in de aankondiging van komende week zien we presentator Patrick afscheid nemen van de laatst overgebleven deelnemer. De tranen springen me steeds in mijn ogen als ik hun familieleden zie die achterblijven met een enorm leeg gat en zoveel onvervulde dromen.

Van de deelnemers vind ik het verreweg het moeilijkste om te kijken naar Annemiek, een jonge vrouw van 35 met een zoontje van twee jaar oud: Olivier. Ik heb zelf een kindje van die leeftijd en alleen al de gedachte dat ik – of Loesje – haar achter zou moeten laten is afschuwelijk. Elke keer als ik dat jochie zie, moet ik huilen. Je ziet aan zijn blik dat hij weet dat er iets heel erg mis is. Ik heb veel respect voor Annemiek dat ze heeft deelgenomen, zodat als hij opgroeit, hij zijn moeder toch beter kan leren kennen via dit programma.

Annemiek is de enige die een paar keer opkrabbelt gedurende het jaar dat de opnames van ‘over mijn lijk’ plaats hebben gevonden. Voor de vier anderen komt de dood veel sneller dan gehoopt. Max is net verhuisd, drinkt champagne op zijn balkon en anderhalve week later is hij er niet meer. ‘Geniet van het moment’ wordt zo wel heel letterlijk. De volgende die in het programma overlijdt is Mark, terwijl hij slechts een paar dingen van zijn bucketlist heeft af kunnen werken. Bagger. Vervolgens overlijdt de pas 18-jarige Sanne aan een hersentumor, kort nadat het even leek alsof haar behandeling aansloeg. En daarna sterft Sylvia kort na haar trouwdag. Het is deze mensen echt niet gegund. Het goede van het programma is dat je als kijker echt onderdeel wordt van hun laatste periode. Daarom komt hun dood ook als een mokerslag aan.

En wat komt er daarna? Dat is de grote vraag.

De filosofie van Breaking Bad

Let op: bevat spoilers over het einde

Zoals ik gedacht en gehoopt had, was het einde van Breaking Bad spectaculair. De ongelofelijke saga van Walter White eindigt bevredigender dan ik me zelfs maar voor mogelijk had gehouden. De makers hebben hun publiek precies de adrenaline shot gegeven, die nodig was om deze trip af te sluiten.

In deze blog wil ik terugkijken op de serie met als focus de filosofische grondslagen van Breaking Bad, een serie die laat zien hoe een goede, of in ieder geval fatsoenlijke man, verandert in een ware slechterik. Walter begon als nerdy scheikundeleraar in het eerste seizoen. En vijf seizoenen verder is hij veranderd in de meedogenloze drugsbaron Heisenberg. Breaking Bad toont ons hoe één enkele beslissing – genomen door een man die aan de rand van de afgrond staat – iemand kan transformeren tot gruwelijk slecht mens in staat tot de meest verwerpelijke daden.

In het begin van de serie vertelt Walter zijn leerlingen dat scheikunde de studie van materie is, maar eigenlijk nog meer de studie van verandering. Dit is een prachtige metafoor voor Walter’s eigen verandering – molecuul voor molecuul – tot monster van duivelse proporties. Nadat hij te horen heeft gekregen dat hij longkanker heeft, besluit Walter – vanuit de veronderstelling dat hij niet lang meer te leven heeft, en hij zijn familie wat geld wil nalaten (zijn vrouw Skyler is net zwanger van hun tweede kind), zijn opmerkelijke scheikundige kennis in te zetten om crystal meth te gaan produceren. De rest van Breaking Bad laat de gevolgen zien van deze ene beslissing. En die gevolgen zijn verschrikkelijker dan iedereen, zeker inclusief Walter, voor mogelijk kon houden.

Wat dat betreft blijft Breaking Bad trouw aan zijn scheikundige basis; elke actie heeft een gevolg, soms klein en soms – onverwachts – gigantisch groot. In de befaamde introscènes ontmoeten we vaak karakters die we niet kennen, die een gruwelijk lot moeten ondergaan vanwege een beslissing die Walter ergens heeft genomen. Uiteindelijk is Walter direct of indirect verantwoordelijk voor de dood van wel honderden mensen. Doordat hij Jane laat sterven in seizoen 2, raakt haar vader, een luchtverkeersleider, zo in de war dat hij per ongeluk twee vliegtuigen op elkaar laat botsen boven de stad Albuquerque. De ravage die dit veroorzaakt is een mooie visuele metafoor voor de puinhoop die Walter aanricht in de levens om zich heen.

Bryan Cranston/Walter White - a.k.a. Dr. Jekyll & Mr. Hyde Illustratie gevonden op http://redeyerogue.com/walter-white-the-supervillain

Bryan Cranston/Walter White – a.k.a. Dr. Jekyll & Mr. Hyde
Illustratie gevonden op http://redeyerogue.com/walter-white-the-supervillain

Zo zijn er de onzichtbare gebruikers van meth die hun levens verwoest zien. Maar deze junkies zijn gemakkelijk te rationaliseren voor Walter – ze zouden het toch wel gebruiken, ook zonder Heisenberg’s productie. En Walter’s eerste moorden zijn ook op deze manier te beredeneren. De methwereld is een gewelddadige, dus voor wie zich daarin begeeft is het doden of gedood worden. De dood van Jane is een keerpunt wat dat betreft. Dat Walter toestaat dat zij in haar eigen braaksel stikt heeft niets te maken met zelfverdediging, maar puur met Walter die zijn egoïstische koers wil voortzetten. Hij heeft Jesse nodig als partner en Jane leidt hem af van zijn werk.

Walter’s initiële beslissing is gedreven door de nobele (en volledig begrijpelijke) wens om zijn familie te helpen. Maar volgens filosoof Kierkegaard zijn het vaak juist goede bedoelingen die situaties verergeren, zoals irrigatie mensen water verschaft voor landbouw, maar ook vreselijke ziektes kan veroorzaken. Al snel wordt Walter niet langer gedreven door goede bedoelingen, maar door trots – de gevaarlijkste zonde die er bestaat. Zijn voormalige studievrienden, die een succesvol farmaceutisch bedrijf hebben opgericht, bieden aan voor zijn behandeling te betalen – maar Walter weigert. Hij krijgt vervolgens nog verschillende kansen om de meth business achter zich te laten (zijn kanker gaat zelfs in remissie), maar hij zet zijn slechte daden voort met alle vreselijke gevolgen van dien. Het is zijn egogedreven trots die de katalysator vormt naar al zijn andere zonden.

Zoals de kanker langzaam zijn lichaam verwoest, vreet de morele erosie langzaam Walter’s ziel weg. Tegen het einde van seizoen 4 is hij in staat een klein jongetje te vergiftigen, om hem te helpen zijn doelen te verwezenlijken. Dit zou in het begin ondenkbaar zijn geweest, maar het proces van slecht worden gaat geleidelijk. Walt’s onverschilligheid naar zijn meth slachtoffers, en zijn eerste moorden gepleegd uit zelfbehoud, maken zijn latere grote slechte daden mogelijk. In termen van zijn uiteindelijke bestemming, zijn al zijn eerdere, schijnbaar kleine, beslissingen net zo schadelijk gebleken als zijn grote. Het toegeven aan corruptie, in welke mate dan ook, veroorzaakt uiteindelijk groot lijden. Dat is de echte boodschap van Breaking Bad. Tegen het einde van het eerste deel van seizoen 5 is Heisenberg veranderd in een echte meth koning. De simultaan gepleegde moordaanslagen op acht gevangenen, laat dan ook een parallel zien met het einde van The Godfather, waarin Michael Corleone de hoofden van de vijf families laat vermoorden, en de macht overneemt.

Maar het is maar zeer de vraag of Walter echt slecht is geworden gedurende de serie, of dat de situatie slechts iets ontwaakt heeft dat er al zat. Maker van de serie Vince Gilligan bevestigt dit in een interview in Rolling Stone. ‘Walter’s kanker zorgt dat hij wakker wordt. Hij heeft geslaapwandeld door de eerste vijf decennia van zijn leven, en zijn plotselinge gebrek aan beperkingen en belemmeringen, staan hem toe de persoon te worden die hij eigenlijk is. En die persoon is verre van alleen maar goed.’

Natuurlijk is Breaking Bad ook een morele aanval op het publiek. Hoe walgelijk Walter ook is, toch blijf je aan zijn kant staan wanneer hij het bijvoorbeeld opneemt tegen Gus Fring. Het bekende christelijke gezegde ‘haat de zonde, maar houd van de zondaar’, is hier van toepassing. We hopen dat hij een lesje krijgt, maar willen niet dat hij krijgt wat hij eigenlijk verdient. Uiteindelijk geeft Gilligan het publiek precies dat. Nadat Walter zijn voormalige partner heeft uitgeleverd aan Jack’s bende, één van zijn walgelijkste daden, besluit hij aan het einde Jesse te bevrijden en de slechteriken om zeep te helpen. Ook geeft hij aan zijn vrouw toe dat hij het eigenlijk niet allemaal voor zijn familie heeft gedaan, maar voor zichzelf. In isolatie in New Hampshire, heeft Walter toch een moment van inzicht gekregen.

Met zijn laatste daden, krijgt Walter voor zijn onvermijdelijke dood toch wat verlossing. En wij – het publiek ook – voor het aan Walter’s kant staan. Bedankt daarvoor Vince Gilligan, alsook voor het meesterwerk dat je ons gegeven hebt. Je serie is niet alleen Breaking Bad, maar ook Breaking Best geworden. Het zou wel eens lang kunnen duren, voordat er weer een serie van dit kaliber verschijnt.

Icon 10 - Chemistry

Laatste observaties van een sprankelende geest


Death has this much said for it:

You don’t have to get out of bed for it.
Wherever you happen to be
They bring it to you – free.
– Kingsley Amis
_____________________________

Via de Amazon Best Seller 100 stuitte ik onlangs op het non-fictie boek ‘Mortality’ van Christopher Hitchens. Ik kende de auteur niet, maar zijn editor bij Vanity Fair, waarvoor hij een bekend columnist was, vergeleek de invloed die hij op mensen had wel met Hunter S. Thompson (auteur van o.a. ‘Fear and Loathing in Las Vegas’). Dat klinkt als een schrijver die ik wel zou moeten kunnen waarderen!

Het goede nieuws is dat ‘Mortality’ inderdaad een erg goed boek is. Het slechte nieuws is dat het Hitchens zijn laatste boek is. Op de boektour van zijn memoires ‘Hitch22’ stortte hij ineens in elkaar: een kwaadaardige tumor. Hij beschrijft zijn tocht van ‘het land van de blakend gezonden naar de donkere landgrens van de natie van de doodzieken.’ Het is wel een gastvrij land, beschrijft Hitchens, maar de keuken is de beroerdste van iedere plek waar hij ooit eerder voet heeft gezet.

Als je dodelijk ziek bent, zullen sommige mensen – bekenden en onbekenden – ook nare dingen tegen je zeggen. Dit had ik me al eens voorgesteld, zo zitten mensen nu eenmaal in elkaar. In het geval van Hitchens komt daar nog de geloofsgemeenschap bij die zacht gezegd niet al te groot fan is van de overtuigde atheïst Hitchens (auteur van o.a. ‘God is Not Great’). Op een Christelijke community website verscheen de volgende tekst:

Who else feels Christopher Hitchens getting terminal throat cancer was God’s revenge for him using his voice to blaspheme him? Atheists like to ignore FACTS. They like to act like everything is a ‘coincidence.’ Really? It’s just a ‘coincidence’ that out of any part of his body, Christopher Hitchens got cancer in the one part of his body he used for blasphemy? Yeah, keep believing that, Atheists. He’s going to writhe in agony and pain and wither away to nothing and then die a horrible agonizing death, and THEN comes the real fun, when he’s sent to HELLFIRE forever to be tortured and set afire.

Hoe kan een primitieve levensvorm als de mens nou veronderstellen de geest van God te kennen?, reageert Hitchens. Ook stelt hij dat zijn kinderen ook gestraft worden door dezelfde God. Bovendien heeft God weinig fantasie als dit waar is, omdat het precies de kanker is die past bij Hitchens’ vroegere levensstijl. En als God kanker aan de zondaars geeft die het verdienen, moet je ook verklaren waarom zoveel kinderen leukemie krijgen. Bovendien is zijn keel zeker niet zijn enige orgaan waarmee hij gelasterd heeft, besluit de auteur.

Het is onmogelijk om pijn te beschrijven vanuit je geheugen, stelt Hitchens. Toch slaagt hij er aardig in zijn eigen lijdensweg van de moderne kankerbehandelingen goed weer te geven. Erg vrolijk wordt je hier niet van natuurlijk, maar de vele filosofen die hij aanhaalt over deze thematiek en zijn eigen rake observaties, maken ‘Morality’ wellicht de beste voorbereiding die je kunt treffen op je eigen onvermijdelijke lijdensweg en dood. Niet dat ik geloof dat je je hier te veel mee moet bezighouden in het leven, maar van het belang van een goede voorbereiding ben ik wel overtuigd. Bovendien is ‘Mortality’ met 100 pagina’s goed door te komen. Het is erg schrijnend wanneer de editor op een gegeven moment meldt dat Hitchens is overleden en de rest van het boek uit zijn aantekeningen bestaat (en een mooi nawoord van zijn vrouw). Sommige werken in het leven kunnen we helaas niet voltooien, hoe graag we het ook willen.

Mortality
Christopher Hitchens
128 pages
$14.36
Amazon

Marley

Toen ik de documentaire ‘Marley‘ van regisseur Kevin MacDonald onlangs bekeek, besefte ik hoe vreemd het is dat er nooit eerder een echt goede film over Bob Marley is gemaakt die in 1981 overleed op 36 jarige leeftijd. Hij behoort immers zeker tot de groten der aarde en kan zich meten met sterren als Michael Jackson, Elvis Presley en Prince.

Robert Nesta Marley werd op 6 februari 1945 geboren op St. Ann, Jamaica. Zijn vader, die hij in zijn leven slechts enkele malen zou zien, was een Engelsman. Marley werd in zijn jeugd verstoten door zijn gemixte afkomst, maar zag een uitweg in de muziek waarvoor hij al op jonge leeftijd een passie ontwikkelde.

Op zijn twaalfde verhuisde hij met zijn moeder naar Trench Town in Kingston, een smeltkroes van werkers, muzikanten en criminelen. Hier werd het Reggae geluid van Bob Marley and the Wailers geboren. De naam ‘the Wailers’ is ontstaan toen Marley met zijn bandleden Bunny Livingston en Peter Tosh aan het oefenen was en iemand opmerkte: ‘jullie klinken triest. Jullie zouden The Wailers moeten heten.’ Zo geschiede. Hun eerste single ‘Simmer Down’ namen ze op in 1964.

The Wailers groeide uit tot hechte familie. Behalve muziek maken, hielden ze zich bezig met spirituele zaken. Marley was rond zijn 18 de bekeerd tot het Rastafari geloof, waar ook zijn dreadlocks en marihuanagebruik deel van uitmaakten. Daarnaast was voetbal een grote hobby van Marley.

In de jaren 80 kwam de band tot wasdom. Ze veroverde Europa en de Verenigde Staten. In 1974 voegde Marley het achtergrondkoortje de I-Three – waar ook zijn vrouw Rita deel van uitmaakte – toe aan de band wat artistiek gezien een geweldige beslissing was. Het succes groeide, ook in Jamaica waar Marley een verzoenende rol speelde in de politieke onrust. Later voegde hij ook Afrika toe aan zijn fanbase.

In zijn persoonlijke leven was Marley serieus in alles wat hij deed: muziek, geloof, zelfs voetbal. Net als zijn eigen vader hield hij er relaties met vele vrouwen op na. In totaal heeft hij 11 kinderen gekregen bij 7 verschillende vrouwen.

MacDonald’s documentaire laat zien wat voor enorme impact Marley heeft gehad. Zijn enige ambitie was naar eigen zeggen om mensen te verbinden en te verbroederen en met zijn extreem inspirerende concerten slaagde hij daar enorm goed in. De ontdekking dat hij uitgezaaide kanker in zijn hele lichaam had is bijzonder triest en het laatste deel van de documentaire over Marley’s laatste maanden is dan ook erg ontroerend.

Toen hij stierf op 11 mei 1981, stierf er een legende. De jongen die door zijn vader verstoten was, was door de wereld omhelsd. Zo werden de woorden uit een van zijn liedjes werkelijkheid. The stone that the builder refused will always be the headcorner stone.