Oplossen klimaatcrisis begint bij nieuw verhaal

Om klimaatverandering tegen te gaan zullen we volgens de Canadese activiste Naomi Klein het verhaal moeten veranderen dat we elkaar al honderden jaren vertellen. Het verhaal dat de aarde een machine is waar wij heer en meester over zijn. In het huidige paradigma is een mogelijke oplossing voor opwarming van de aarde om chemicaliën in de atmosfeer te schieten, waardoor zonlicht een heel klein beetje afbuigt. Dat zou de temperatuur op aarde iets verlagen. Vervuiling om vervuiling tegen te gaan. Het idee om economische groei ten koste van alles iets te temperen, wil er bij de meeste politici en beleidsmakers nog niet in. Om het monster dat kapitalisme heet te voeden moeten we volgens hen steeds meer stukken aarde opofferen.

Neem de Alberta teerzanden in Canada; een enorm gebied waar eerst prachtige bossen stonden en rivieren stroomden. Nu is er alleen nog een afzichtelijke woestenij (zie foto). Alleen al de afvalbassins beslaan zo’n 220 vierkante kilometer. Bedrijven en de overheid zijn er bezig om voor miljarden aan olie uit de grond te pompen. Maar wanneer alle olie uit de grond is, zal het gebied in originele staat worden teruggebracht, zo beloven de politici. Wij kunnen vinden dat dat moet kunnen, maar de aarde zelf denkt daar waarschijnlijk anders over. De ‘signalen’ die de planeet afgeeft worden dan ook steeds heftiger.

In 2012 sloeg megastorm Sandy met 185 km/h toe in de VS, Canada en het Caribisch gebied. Zeker 230 mensen gingen dood en de storm veroorzaakte voor 70 miljard dollar aan materiële schade. Werd de storm veroorzaakt door klimaatverandering? Verkeerde vraag, volgens de experts. Iedere weer-gebeurtenis wordt beïnvloedt door de opwarming van de aarde.

Sandy was een wake-up call voor de mensen in New York die hun huis werden uitgespoeld. We zijn de natuur niet de baas. Collectieve actie is keihard nodig met maximale steun van de overheid. Maar hier stuiten we op ander verhaal dat sinds de jaren 80’ is gaan domineren. De overheid moet zich vooral nergens mee bemoeien en alles aan de vrije markt overlaten. Zeker in de VS wordt ieder overheidsingrijpen gezien als socialisme. En als de Amerikanen ergens bang voor zijn is het wel het rode gevaar. Vrije markten kunnen in sommige situaties het meest effectief zijn. Maar in het oplossen van het klimaatprobleem is het een recept voor rampspoed.

Het verhaal dat we moeten veranderen is het volgende. Rijkdom is niet iets wat we uit de grond oppompen. Het is iets wat mensen creëren. Maar de overheid geeft niet thuis, dus wat kunnen we doen? Naomi Klein laat mensen zien die direct in hun leefomgeving de negatieve gevolgen ondervinden van klimaatverandering. In India, China, Canada en Griekenland. Deze mensen ervaren heel direct dat het huidige model niet deugt. Dus wat doen ze? Verandering eisen. De overheid gaat niet doen wat nodig is, zolang ze er niet toe gedwongen worden. En dat is het positieve van de boodschap van Klein. Zodra mensen verandering eisen, blijkt er opeens veel meer mogelijk dan eerder gedacht.

Duitsland is een positief voorbeeld. Daar heeft het volk niet gewacht op een leider, maar zelf ingegrepen. Ze hebben eerst tegen kernenergie gestemd en zijn toen gaan vechten voor alternatieven. Inmiddels zijn ze hard op weg in de energietransitie met al 30 procent duurzame energie. Ze stoten minder uit en hebben ook nog eens duizenden banen gecreëerd in de samenwerkingsverbanden die de energie-voorziening regelen. Dit moet ieder land gaan doen: zo snel mogelijk weg van fossiele brandstoffen. Er is geen enkele reden het niet te doen, behalve dat grote bedrijven en daarmee dus overheden het nog niet willen.

De tegenstellingen ‘banen versus klimaat’ en ‘economie versus planeet’ bestaan niet echt. Ze zijn gecreëerd en worden in stand gehouden door partijen die er belang bij hebben dat de transitie (nog) niet plaatsvindt. Overheden gaan pas tot actie over onder grote druk. Maar ze gaan wel om. Alles wat nodig is, is een wereldwijd protest om verandering. De tijd van kleine stappen is voorbij; er moet nu gerend worden en dan maken we een goede kans. Gemeenschappen moeten de macht teruggrijpen over de commons. Lokale instituten moeten alle regels en grenzen vaststellen. De gemeenschappen weten het zelf het beste, niet de bedrijven of landelijke politici. In This Changes Everything zien we enkele van deze terugvechtende communities. En ze winnen ook nog! Dat geeft zowaar wat hoop in het bijna altijd somber makende klimaatdebat.


De apocalyptische teerzanden in Alberta. Door fotograaf Alex MacLean. Bekijk hier meer van zijn schokkende foto’s.

Advertenties

De opkomst van geld (4)

Door Jeppe Kleyngeld

The Ascent of Money
The Ascent of Money - DVD

Documentaire, 2008
Regie: Adrian Pennick
Script/presentator: Niall Ferguson (gebaseerd op zijn boek)

In de documentaire The Ascent of Money laat professor Niall Ferguson ons zien waar geld vandaan komt. Zie ook Deel 1 – De opkomst van banken, Deel 2 – De opkomst van obligatiemarkten en Deel 3 – De opkomst van aandelenmarkten.

Deel 4 – De opkomst van verzekeren

Een belangrijk aspect van finance is risk. Hoe kunnen we ons verzekeren tegen rampspoed zoals de overstroming in New Orleans? Weinig tot niets, zo blijkt uit deel 4 van The Ascent of Money. De St. Bernard Parochie in New Orleans heeft nog maar de helft van het aantal oorspronkelijke inwoners over omdat huizen niet meer te verzekeren zijn.

Waar komt het idee van verzekeren vandaan? Misschien is het omdat het er altijd slecht weer is, maar het eerste verzekeringsfonds komt uit Schotland. Robert Wallace en Alexander Webster begonnen een verzekeringsplan voor de weduwen van de dominees van de Schotse kerk mocht ze iets overkomen. Ferguson toont oude rekenmodellen die ze gebruikten om uit te rekenen wat hun levensverwachting was, dus hoeveel geld ze nodig hadden. De beschikbare premies investeerden ze succesvol in het bedrijfsleven.

Er waren alleen mensen in de maatschappij voor wie private verzekeringen te duur waren. Ook die mensen hebben geld nodig voor hun pensioen, een minimum inkomen bij ziekte en een bedrag voor hun familie als ze overlijden. De oplossing bleek de welvaartstaat, ook bekend als de verzorgingstaat, die zijn oorspong heeft in Japan. De Japanners gebruikten het alleen om soldaten te werven voor hun oorlogen. Na de verwoesting van de Tweede Wereldoorlog bleek het systeem echter onbetaalbaar toen een derde van de bevolking dakloos was geworden na vernietigende bombardementen van de Amerikanen.

The AoM 4 - De opkomst van verzekeren

De welvaartstaat in Japan werd hervormd tot nationaal vangnet met zaken als gezondheidszorg, onderwijs, werkgelegenheid en sociale zekerheid geregeld door de Staat. Dit ging lange tijd goed en Japan werd een schoolvoorbeeld voor de rijke, geïndustrialiseerde wereld. Echter, het systeem bleek gebaseerd op de hoge economische groeiverwachtingen van het land en die bleken niet uit te komen. Hier komt het fundamentele probleem van verzekeren duidelijk naar voren; de toekomst is zeer onvoorspelbaar. In Japan zorgde de lage economische groei en oplopende vergrijzing ervoor dat het systeem niet meer werkte. Een nog groter probleem was dat de beloningen voor hard werkende mensen werden weggenomen en uitgedeeld aan diegene die onvoldoende bijdroegen. Stagflatie was het resultaat: een zeer traag groeiende productie per hoofd van de bevolking gekoppeld aan oplopende inflatie. In veel Westerse landen gebeurde hetzelfde.

Nobelprijswinnaar Milton Friedman kwam met een oplossing voor de falende welvaartstaat. Hij gebruikte Chili als laboratorium om het pensioenstelsel te hervormen. Werknemers kregen de keuze tussen het staatspensioenfonds of over te schakelen naar een privé pensioenfonds. 80 procent koos voor het laatste en de met elkaar concurrerende fondsen wisten de premies zeer succesvol te investeren in de Chileense economie.

Het laatste onderwerp in dit deel van de documentaire is ‘hedgen’, iets dat weinigen echt begrijpen. Hedgen is een methode om risico’s af te dekken, maar wordt ook vaak gebruikt om winsten te maken. Iedereen kent de verhalen van stinkend rijke hedgefund managers. Hedgen heeft zijn oorspong gek genoeg in de agrarische sector. Boeren spraken van te voren een bodemprijs af voor hun landbouwproducten en afnemers een plafondprijs. Dit verschafte beide partijen zekerheid. Deze vorm van hedgen is vervolgens geëvolueerd tot de complexe beleggingsproducten ‘derivaten’. Een derivaat is een financieel product waarvan de prijs afhankelijk is van de waarde van een gerelateerd onderliggend (financieel) product. Dat kunnen aandelen zijn, of olie, valuta of rente- en kredietproducten. Met een derivaat in bezit heb je een plicht (future) of een recht (optie) om het onderliggende product op een bepaald moment in de toekomst te kopen of verkopen. Topbelegger Warren Buffett noemde derivaten ‘weapons of mass destruction’.

Hedgefund manager Kenneth Griffin (oprichter en CEO van Citadel LLC), wiens salaris in 2007 zo’n 700 miljoen dollar bedroeg, vertelt het geheim van zijn investeringsfirma in het gokken met derivaten. Niks blijft ooit zoals het is en zijn mensen moeten intuïtief weten wat er gaat gebeuren – of niet gebeuren. Wiskundige ondersteuning is belangrijk omdat die aantoont dat je een probleem begrijpt, maar het intuïtieve gevoel is het belangrijkste dat er is voor een hedgefund dat waarde zoekt in het economische systeem.

Dat het speculeren met derivaten en dergelijke producten ook zeer gevaarlijk kan zijn bewijst de ondergang van verzekeraar AIG, die tijdens het hoogtepunt van de kredietcrisis gered moest worden door de Centrale Bank en Amerikaanse overheid. Mensen zijn zich ondertussen weer ‘veilig’ gaan verzekeren tegen slecht weer in de toekomst. In hun huizen. Dit is het onderwerp van het volgende deel van The Ascent of Money.